Volledig scherm
PREMIUM
De zes getypte velletjes vertellen het verhaal van de ontsnapping van verzetsheld Edzard Bosch van Rosenthal in de nacht van 1 op 2 februari 1945. © dg

Psalmen zingend op transport naar de hel van Neuengamme, een ooggetuigenverslag

Longread Op 1 februari 1945 vertrok het allerlaatste gevangentransport vanuit gevangenis de Kruisberg in Doetinchem naar Duitsland. Op het station in Doetinchem stonden drie goederenwagons klaar voor de bijna honderd gevangen. Op weg naar kamp Neuengamme bij Hamburg om precies te zijn. Een horrorplek, waar dood en verderf heerste. Het complete verslag van de ontsnapping uit de rijdende trein in de nacht van 1 op 2 februari, geschreven door Edzard Bosch van Rosenthal.

Donderdag, 1 februari 1945, kregen wij om c.a. 1 uur de mededeling: “Dekens opvouwen en bagage klaar maken voor vertrek.”

Wij - Jan Carel, Martin en ik - maakten ons dus gereed. Nog een minimaal pannetje koud eten werd ons in de haast verstrekt en toen was het, gelijk trouwens altijd, afwachten. Eindelijk ging de deur open en werden wij met circa tien man geposteerd voor de kamer van den Doctor alwaar de Chef ons onze eigendommen terug gaf, althans voor zover ze ons op de Kruisberg waren afgenomen. Wat men op “het Onland” had ingepikt werd niet teruggegeven. Zakmes, vulpen, tabak, pijp, enz. kreeg ik terug. Daarna was het verzamelen in een zaal boven. het was ongelooflijk aardig daar binnen te komen, want aldaar was men vrij met iedereen te praten, te roken enz, iets wat men nog nooit had kunnen doen. Ik sprak allerlei kennissen en maakte kennis met mensen, die ik wel talloze malen gezien had, maar met wie ik nooit een woord had kunnen wisselen.

Volledig scherm
Gevangenis de Kruisberg in Doetinchem, waar aan het eind van de Tweede Wereldoorlog honderden verzetsmensen gevangen zaten. © Jan Ruland van den Brink

Het bleek, dat de lichtste gevallen op “de Kruisberg” zouden blijven en alle zwaardere, of wat daarvoor terecht of ten onrechte werd gehouden, verenigd waren om op transport te worden gesteld.

Jan Carel, Martin en ik hadden afgesproken zoveel mogelijk bij elkander te blijven; met de eerste lukte dat, omdat hij ook bij “het Onland” behoorde; de laatste raakten wij echter kwijt, nadat ik met zijn vader en broer had kennis gemaakt. Ik sprak nog Bijl de Vroe en van den Wall-Bake en ook wij zouden trachten bij elkander te blijven als drie ouderen van dagen; helaas lukte ook dat met den eerste niet, ik had nl. sterk den indruk dat hij onzen steun zocht, hetgeen met het oog op zijn leeftijd - 66 jaar - begrijpelijk. Gelukkig is hij later terecht gekomen in den wagen met Dr. Piron, iemand die hij al had leren kennen en van wie veel steun uitgaat.

Geluk?

Geluk, dat zou Cornelis Lucien Marie Bijl de Vroe hebben gehad, dat hij samen met Dr. Piron in één van de wagons terecht was gekomen. Dat geluk kwam snel ten einde. Anderhalve maand na het vertrek van het transport uit Doetinchem, op 14 maart 1945, kwam Bijl de Vroe vanwege tyfus om het leven in kamp Neuengamme. Samen met duizenden landgenoten in de laatste maanden van de oorlog, die stierven onder de meest verschrikkelijke omstandigheden.

Volledig scherm
Een oproep van de weduwe van Bijl de Vroe in dagblad Trouw, 20 juni 1945. © Trouw

Bijl de Vroe was door de Duitsers opgepakt vanwege zijn verzetsactiviteiten. Hij was bankdirecteur van het Arnhemse filiaal van de Nederlandse Bank.

Het was aardig allerlei mensen over hun gevallen en bevindingen te spreken en vooral degenen die bij de eigen zaak hoorden, teneinde elkanders mededelingen te verificeren, de oorzaken van arrestaties op te sporen en dergelijke. Iedereen wisselde zijn ervaringen uit; geen waren van aangenamen aard. Wel waren er meerderen die geheel niet wisten, waarom zij gearresteerd waren en die bv. al van Amersfoort naar Apeldoorn en vandaar weer naar "de Kruisberg” vervoerd waren, en nu dus voor de derde keer een tocht met onbekende bestemming gingen volbrengen.

Algemeen Dagblad gebruikt je persoonsgegevens om deze reactie te kunnen plaatsen. Meer informatie vind je in ons privacy statement

In samenwerking met indebuurt Doetinchem