Volledig scherm
Een kraker staat met een vlag temidden van een enorme ravage op straat tijdens de rellen bij de inhuldiging van koningin Beatrix. © ANP

Terug naar 1980: criminaliteit was een makkie en cellen vol heroïnejunks

De misdaadcijfers dalen. Al jaren. We zijn terug op 'het niveau van 1980'. Dat vraagt om een terugblik à la Andere Tijden naar het jaar van seriemoordenaar Koos H. en dolende heroïnejunks. Ging het toen wel zo goed met Nederland?

Zie dat persbericht van het Centraal Bureau voor de Statistiek in 1981: in het afgelopen jaar (1980 dus) kwamen 695.993 misdrijven 'ter kennis van de politie', 14 procent méér dan in 1979. Alles steeg: misdrijven tegen orde en gezag (plus 13,3 procent), seksmisdrijven (plus 3, 1 procent),  vermogensmisdrijven (plus 15,7 procent) en vooral vernieling: plus 20,1 procent. Het aantal 'eenvoudige diefstallen' (onder meer fietsen, auto's) nam toe met 13,8 procent. 

Sombere cijfers. Het reclasseringsblad 'Kri' betichtte de politie er zelfs van de cijfers op te kloppen. Dat zie je ook wel eens anders. Eén cijfer daalde wel: het oplossingspercentage, van 31 naar 29 procent.

Brandkasten

Quote

Bij een bank sprong je gewoon over de balie en je riep: Geld, geld, geld!

Nico van Empel

Nico van Empel (67) is nu gepensioneerd crimineel en uitgeweken naar Thailand. Maar de Hagenees met o zo herkenbaar accent kan zich die tijd perfect herinneren. ,,Criminaliteit was gewoon makkelijker dan nu'', vertelt hij, zoals de voormalig inbreker en oplichter wel duizend verhalen heeft. ,,Een huis liep je zo binnen met een loper. Een loper! Winkels ook. Je ging 's avonds van huis weg met een huurautootje, je zag een winkel met tv's of zo, klein luikje opzoeken, klapraampje open, en je was binnen. Brandkasten? Die hadden een bakkelieten deur, die sloeg je met een hamer zo in. Banken ook. Beveiligd glas? Je sprong zo over de balie naar de plek waar die meisjes tussen klapdeurtjes naar achter liepen, en je riep 'geld, geld, geld'! Net als in de film.''

Volledig scherm
Nico van Empel (67) is nu gepensioneerd crimineel, uitgeweken naar Thailand. Maar de Hagenees met o zo herkenbaar accent kan zich die tijd perfect herinneren. ,,Criminaliteit was gewoon makkelijker dan nu,'' vertelt hij, zoals de voormalig inbreker en oplichter wel duizend verhalen heeft. © Privé

Grofweg praat hij over de periode 1975-1985, de tijd dat 'haast niks beveiligd leek', vertelt Van Empel. ,,Waren ze bijvoorbeeld ergens nieuwe huizen aan het bouwen, kwam er een vrachtwagen van die gloednieuwe boilers brengen. Nou, ze zetten die dingen in een loods en gingen weer weg. Werd het vijf uur, bouwvakkers naar huis, iedereen weg. Om zes uur braken wij in en hadden we die boilers al, hoor. Zo slecht beveiligd, die loods. Later zetten ze er dan een hekkie om heen. Een hekkie! Ook geen probleem hoor.''

In 1980 had Van Empel zelf het inbreken al achter zich gelaten. Jaren eerder had hij in de gevangenis het Wetboek van Strafrecht doorgespit en gelezen dat op inbraak zes jaar cel stond en voor oplichting ('flessentrekkerij') maar twee. ,,Dus in 1980 zat ik al in de oplichting. Bv's oprichten en spullen kopen zonder te betalen, weet je wel. Ook dat ging zo makkelijk, joh. Die instanties liepen toen gewoon achter of zo. Belde er zo'n verzekeringsmaatschappij mij: 'Hoe groot is uw bedrijf?' Nou, 800 vierkante meter, zei ik. Terwijl het 40 was. 'En hoeveel man personeel', vroegen ze dan. 60, zei ik, terwijl ik niemand had. 'Nou, mooi allemaal, dank u'. Zo leek ik betrouwbaar en groot, met mijn bedrijf. Kreeg ik zo een krediet van 50.000 gulden! Ze keken niet in de Kamer van Koophandel, joh. Was ingewikkeld, veel te veel werk. Nu betaal je een tientje en zit je erin. Toen was dat veel lastiger.''

Er werd, weet Van Empel, gewoon niet zoveel aandacht besteed aan criminaliteit, leek het wel. ,,Nu doe je wat en staat het meteen groot in de krant en nog groter op internet, toen was dat allemaal niet. Het viel gewoon niet op.''

Untouchables

Dat kan zeker kloppen. In 1980 vonden in Amsterdam drie hondsbrutale overvallen plaats die pasten in een lange serie roofovervallen, die al in 1976 was begonnen. Nooit is opgelost wie de daders waren, maar de aanwijzingen dat het om dezelfde mannen gaat die drie jaar later bierkoning Freddy Heineken ontvoerden (Cor van Hout, Jan Boellaard en Willem Holleeder natuurlijk), zijn talrijk. The Untouchables, werden ze genoemd.

De overvallen waren spectaculair. Zo werd in december 1980 de Makro in Duivendrecht beroofd door schietende mannen die er met 2,4 miljoen vandoor gingen. Maar de grote kranten maakten er niet meer dan berichten van. Nico van Empel - die destijds iederéén kende - weet het nog goed: ,,Die Peter R. de Vries die jammert nu bij het Holleeder-proces dat Cor van Hout zo'n lieve man was, nou, dat was gewoon een kei- en keiharde crimineel. Dat die Heineken-mannen die overvallen pleegden, is wel zeker.''

Junks

Maar al bleef dat soort spektakel redelijk uit het zicht, de sfeer in Nederland over de misdaadcijfers was in 1980 totaal anders dan het 'optimisme' van nu. Met name de kleine criminaliteit was een snel groeiend probleem: 'Elke minuut vier misdrijven', kopte bijvoorbeeld De Telegraaf. De heroïne-epidemie was op zijn top. Begin jaren 80  stroopten 30.000 junks de straten af op zoek naar alles wat ze maar pikken konden om hun shots mee te verdienen. De Volkskrant beschrijft het Oude Westen in Rotterdam als de heroïnehel op aarde. Maar nog grotere ellende deed zich voor in Amsterdam.

Quote

Als je bij het bureau aankwam zaten de trappen al vol met mensen die aangifte kwamen doen

Joop van Riessen

Joop van Riessen was in die tijd chef recherche aan de Warmoesstraat in de hoofdstad. ,,De kleine criminaliteit liep in die tijd echt de spuigaten uit. Een shot heroïne bij zo'n verslaafde werkte zes uur en dan móest-ie weer een nieuwe hebben.  Dus die ging weer stelen. Man, als je toen aankwam bij het politiebureau zaten de trappen, de tráppen hè, tot de derde verdieping vól met mensen die aangifte kwamen doen van diefstal. Maar we konden die junks nooit lang vastzetten. Het was dweilen met de kraan open.''

,,Wat me ook nog zo bijstaat: die junks die we in de cel gooiden, werden helemaal gek van jeuk en pijn van het afkicken. Als je nachtdienst had, hoorde je de hele nacht dat gebrul. Ik vertel nog wel 'ns het verhaal van die verslaafde vrouw die al meerdere keren had vastgezeten. Ze gilde dat ze zelfmoord zou plegen als we haar weer zouden opsluiten. Zó bang was ze voor die afkickverschijnselen. Ik weet nog dat de agenten en ik elkaar aankeken, van: tja, we kunnen haar toch moeilijk laten gaan. Maar ze pleegde dus echt zelfmoord. Ik weet niet eens precies meer hoe, ze liep zich gewoon te pletter tegen de muren. Het was afschuwelijk.''

Geld stelen

Vandalisme, 'makkelijke' criminaliteit, stelende junks... Tel het maar op bij een veldslag met krakers rond de kroning van koningin Beatrix en je zegt gevoelsmatig: niet zo'n vrolijk jaar.  Maarten Bloem van het CBS zegt dat de zorg over de stijgende misdaadcijfers in die jaren wel begrijpelijk was. ,,De cijfers stegen al járen, vooral vermogensdelicten: gewoon diefstal en inbraak dus, geld of spullen stelen. Dat was toen 70 procent van álle misdrijven. Nu is dat een stuk lager: 60 procent. En de misdaadcijfers bleven ook na 1980 nog jaren stijgen: tot het hoogtepunt in 1994 toen er 92 misdrijven waren op elke 1000 inwoners. Vanaf 2002 begon het weer te dalen. Nu zitten we op 49 misdrijven per 1000 mensen.''

Een beetje zorgelijk kijken mocht dus wel in 1980. En dan hebben we dé schurk van dat kalenderjaar nog niet eens genoemd: seriemoordenaar Koos Hertogs, de Haagse nachtclubportier die in oktober 1980 werd gepakt. Liefst elf jonge meisjes zou hij hebben gemarteld en vermoord. Hij werd veroordeeld voor drie. ,,Vuurwapengevaarlijk, gewoon een mongool, dat wisten we,'' zegt Nico van Empel over de man die hij kent sinds zijn jeugd. ,,Maar dat met die kinderen, dat deed-ie alleen.''

In 2015 overleed hij, na 33 jaar gevangenisstraf. Op dat moment de langst zittende levenslang veroordeelde bajesklant van Nederland. Misdaadverslaggever Peter R. de Vries zei toen dat hij één ding zeker wist over 'Koos H.': ,,Hij neemt veel geheimen mee in zijn graf.'' Nico van Empel weet zo goed als zeker dat hij in elk geval ook twee liftende Zweedse meisjes heeft omgebracht. 

En ook dat was in 1980.