Ze hebben es geschafft, maar vraag niet hoe

Duitsland ving in korte tijd ruim een miljoen vluchtelingen op. Nu, twee jaar na het befaamde 'wir schaffen das' van Merkel, begint de echte uitdaging. ,,Ze had ook moeten zeggen hóe wij het moeten doen.''

Vluchtelingen? De hoofden schudden. Nee, die hebben ze al een tijdje niet meer over de vloer gehad bij de Bahnhofsmission, op het centraal station van Keulen. Een plek voor de hulpelozen, waar de zoemer op de deur zo hard staat afgesteld dat het bezoek zich een ongeluk schrikt. Binnen zitten vandaag alleen een vrouw die in zichzelf praat en wat Polen met een rode wodkaneus.

Hoe anders was het hier in de zomer van 2015, toen duizenden vluchtelingen de trein uit kwamen zetten. De meesten met afgetrapte schoenen aan en slechts een tas bij zich.

Maher Krait uit Syrië was een van hen, vertelt hij voor zijn huis even buiten het centrum van de domstad. In vrijwel elke zin gebruikt hij het woord geluk. Geluk dat hij hier een toekomst kan opbouwen. Geluk dat hij binnen enkele weken Duits sprak. Geluk dat dit hem meteen een baan als sociaal werker opleverde. ,,Al hadden ze wel mogen vertellen dat het hier ongebruikelijk is om met gympen te verschijnen bij een sollicitatiegesprek.''

Krait ontvluchtte het oorlogsgeweld. Hij bleef dagenlang in Turkije steken, omdat de mensensmokkelaar zijn afspraken niet nakwam. Uiteindelijk ging het in een propvolle opblaasboot naar Griekenland en vandaar via het voormalig Joegoslavië richting Duitsland. Op naar Angela Merkel die, zo had Krait begrepen, alle Syriërs welkom heette.

De bondskanselier deed op 31 augustus 2015 haar uitspraak 'Wir schaffen das'. Ze gaf zo aan dat zij haar verantwoordelijkheid nam voor de migrantencrisis in Europa en zette de deur open voor een miljoen mensen. 'Het lukt ons wel'.

Massa's vrijwilligers kwamen in actie, ook in Keulen. ,,Vluchtelingen waren een regelrechte hype'', zegt Tanja Schmieder, die dagen achtereen gedoneerde kleding uitdeelde aan de 11.000 nieuwkomers. ,,Niemand stond er toen bij stil dat al die mensen ook een huis nodig hadden. In een stad die toch al kampt met woningnood.''

De kortharige, getatoeëerde verzekeringsadviseur vindt het best dat Merkel zoveel vluchtelingen toeliet. ,,Alleen had ze na haar befaamde zin ook moeten zeggen hóe wij het moeten schaffen. De meeste vrijwilligers zijn afgehaakt. Wie helpt nieuwkomers nu zoeken naar een woning?"

De opvang zelf verliep verrassend soepel. Het stadsbestuur van Keulen deed er alles aan om te voorkomen dat vluchtelingen op straat zouden belanden. Dat daarmee ruim dertig gymzalen vol raakten, geen kind meer kon sporten en het gemopper daarover niet van de lucht was, deed er niet toe. Typisch Duitsland, zegt Schmieder geïrriteerd. ,,Het moet eerst uit de hand lopen voor een probleem wordt aangepakt."

Schmieder ondersteunt in haar flatcomplex in een voorstad van Keulen zeven vluchtelingengezinnen, onder wie de buren uit Irak. ,,Als iedere familie één vrijwilliger zou hebben om haar te helpen, is het integratieprobleem grotendeels opgelost."

Over drie weken zijn de bondsdagverkiezingen. Politici durven hun vingers niet te branden aan de vluchteling, blijkt uit de campagneposters op straat. Een groene kandidaat wil haast maken met schone energie. Een bebrilde conservatief in een donker pak meldt: 'Voor Keulen, In Berlijn'. Dan is er nog die slogan waar echt niemand tegen kan zijn: 'Voor een Duitsland waar we graag en goed wonen.'

Wat blijkt? De politieke partijen in Keulen maakten zelfs de afspraak om vluchtelingen tijdens de verkiezingscampagne niet in verband te brengen met werkloosheid. Niet met woningnood en ook niet met veiligheid. Zo staat het er, zwart op wit.

Piratenpartij

Ze zijn alleen vergeten om de Piratenpartij te vragen, concludeert fractielid Lisa Gerlach met een pruillip. ,,Maakt niet uit, ik ben voor. Kwestie van fatsoen, nietwaar?"

Gerlach heeft het niet op 'rechtse jongens'. Zo noemt ze tenminste iedereen die het met haar oneens is. De Piratenvoorvrouw pakt het roze spaarvarken dat voor haar staat. Zodra bij een debat de rechts-populistische Alternative für Deutschland aan het woord is, gaat het spaarvarken rond, stoppen de raadsleden er een muntje in en wordt hard met de spaarpot geschud om de spreker te storen. ,,Waarom zou je naar die lui luisteren? Ze blèren oneliners en voeren geen klap uit."

Natuurlijk, ook Gerlach stoort zich aan de integratieproblemen. Dus nam de 52-jarige politica zelf maar drie minderjarige asielzoekers in huis. ,,Een van hen komt uit een van de meest conservatieve regio's van Afghanistan. Ik nam hem gelijk mee naar de gay pride. Om te laten zien dat hier voor iedereen een plek is. Heel Europa zou Duitsland benijden als meer mensen doen wat ik doe."

Een vluchteling kost de overheid per jaar 12.000 euro, weet Gerlach. Die opvangkosten heeft ze Merkel alvast bespaard. ,,Bovendien versnel ik de integratie. Bij ons in huis komt niet automatisch halal geslacht vlees op tafel en gelden gelijke rechten. Het is ook nog eens een goede manier om radicalisering tegen te gaan."

Vluchtelingen maken nu in Keulen 1 procent van de bevolking uit. Dat is zo weinig dat de meeste inwoners waarschijnlijk nog nooit een vluchteling hebben gezien, zegt Benjamin Marx, directeur van de ideële wooncorporatie Aachener Siedlungs- und Wohnungsgesellschaft. Hij wilde iets structureels doen en bouwde in zijn stad appartementen voor vluchtelingen. Want toegegeven, Marx hield zijn hart vast toen hij in 2015 de beelden zag van de rij mensen die de grens overkwam. ,,Wij onthaalden ze met bloemen. Omhelsden ze. Het leek wel Palmpasen. Maar een katholiek als ik weet dat daarop Goede Vrijdag volgt: een kruisiging.''

Vluchtelingen werden inderdaad de gebeten hond. De ontvangst was niet overal even hartelijk. De nieuwjaarsnacht in Keulen bracht grote problemen. Honderden buitenlanders vergrepen zich bij het station aan vrouwen en beroofden hen. ,,Het was alsof er die nacht een zweep op de stad sloeg'', zegt Jens Meifert van het lokale blad Kölnische Rundschau. ,,Mensen twijfelden ineens aan de woorden van Merkel. We gingen er altijd prat op dat Keulen een gastvrije en tolerante stad is. Die avond bleek dat we té tolerant zijn geweest."

Van opvang naar integratie

Na het seksuele geweld draaide het niet langer om opvang, maar om integratie. Precies daar zit nou de crux, zegt woningcorporatiebaas Marx in een van zijn net opgeleverde woonblokken voor nieuwkomers. ,,Integratie kent verschillende snelheden. Een vluchteling is die professor uit Iran. Of die Nigeriaanse vrouw die nog nooit een pen heeft vastgehouden. De één gaat moeiteloos op in de Duitse samenleving, de ander kijkt verbaasd als je zegt dat we hier ons afval niet uit het raam gooien. Helaas heeft de overheid er te weinig oog voor. Het gaat haar om bed, bad en brood. De overige problemen worden onder het tapijt geschoven."

Duitsland stopte 20 miljard euro in de opvang en integratie. Maar de helft van de nieuwkomers haalt de verplichte, eenvoudige taaltoets niet. Volgens de Syriër Krait gooien te veel vluchtelingen er met de pet naar. Hij hoopt een voorbeeld voor hen te zijn, zegt hij. ,,Werk vind je door de taal te leren. De taal leer je door te werken. Zo simpel is het."

Dan snelt hij met zijn echtgenote en dochtertje, een energieke krullenbol, naar de dokter. Er blijkt een tweede op komst te zijn. Krait draait zich om en roept: ,,Voor alleen veiligheid had ik ook in Griekenland kunnen blijven. Het gaat om mijn toekomst en die ligt hier. Ik spreek de taal, heb een woning en een baan. Ik kan niet namens anderen in Duitsland spreken, maar ik heb het in elk geval geschafft."

Volledig scherm
Politica Lisa Gerlach, van de piratenpartij, nam zelf drie minderjarige vluchtelingen in huis. © Marcus Simaitis
Volledig scherm
Gerlach versnelt de integratie: ,,Bij ons in huis komt niet automatisch halal geslacht vlees op tafel en gelden gelijke rechten.'' © Marcus Simaitis
Volledig scherm
Maher Krait vluchtte met zijn gezin naar Duitsland, leerde de taal, vond een baan en heeft het 'geschafft'. © Charlotte Morgenthal
Volledig scherm
Tanja Schmieder: De meeste vrijwilligers zijn afgehaakt. Wie helpt ze nieuwkomers nu zoeken naar een woning? © RV
Volledig scherm
Benjamin Marx: We onthaalden ze met bloemen. Omhelsden ze. Het leek wel Palmpasen. © Charlotte Morgenthal
  1. Gedwongen huwelijk in Noord-Korea redt Amerikaanse deserteur

    Gedwongen huwelijk in Noord-Korea redt Amerikaanse deserteur

    Het is het ultieme liefdesverhaal: een Amerikaanse soldaat die in 1965 overliep naar Noord-Korea, wordt daar na een tiental jaar gedwongen te trouwen met een ontvoerd Japans meisje. Het tweetal raakt door een stom toeval van elkaar gescheiden in 2002. Met het risico op een levenslange gevangenisstraf voor de gedeserteerde soldaat komen ze twee jaar later weer samen. Maandag overleed de soldaat. Zijn verhaal was vandaag te lezen bij de BBC.