Volledig scherm
Onderzoeksjournalist Olivier van Beemen voor het Amsterdamse hoofdkwartier van Heineken © Dingena Mol

Hoe Heineken in Afrika tijdens genocide vrolijk door brouwde

Tijdens de genocide in Rwanda brouwde Heinekens lokale brouwerij vrolijk door en laafden moordende soldaten zich dagelijks aan de in Afrika extra grote pijpjes gerstenat. Het is slechts één van talrijke onthullingen uit het boek Bier voor Afrika over Heinekens Afrikaanse handel en wandel van journalist Olivier van Beemen. 

Na Heineken in Afrika uit 2015 kreeg onderzoeksjournalist Olivier van Beemen (38) zoveel nieuwe tips dat er nu een vervolg ligt, dat dit najaar ook in Engelse en Franse vertaling verschijnt. ,,Mijn eerste boek was met de kennis van nu incompleet. Het nieuwe boek bevat twee keer zoveel informatie, maar is de helft dunner.”

Bijzonder is dat Heineken, dat vandaag zijn jaarlijkse aandeelhoudersvergadering houdt, ditmaal alle medewerking verleende. Zelfs ceo Jean-Fran
çois van Boxmeer, in de jaren ’90 algemeen directeur in Congo, verleende een interview. ,,Het is van deze tijd dat bedrijven hun deuren openen en transparant zijn,” verklaart Van Beemen de omslag.

Waarschijnlijk heeft
Heineken spijt, want Van Beemens tweede boek Bier voor Afrika blijkt véél explosiever dan het eerste. Hoofdstuk na hoofdstuk trekt hij een beerput van corruptie, seks en relaties met dubieuze, moorddadige regimes open. Zo ontmantelt hij de reputatie van ethisch zakendoen die Heineken zo graag uitdraagt.

Quote

Heineken ziet zich als weldoener in een zee van armoede, maar als je inzoomt blijft daar weinig van over

Olivier van Beemen, auteur Bier in Afrika

Hoe raakt een correspondent Frankrijk verzeild in Heinekens Afrikaanse business?

,,Ik was voor het Financieele Dagblad in het Franstalige Tunesië toen dictator Ben Ali ten val kwam en de Arabische Lente uitbrak. Ik ontdekte hoe groot Heineken in Afrika was en hoe ze in Tunesië nauw samenwerkten met de clan van Ben Ali’s vrouw Leïla Trabelsi. Zo ging het rollen.”

Heineken staat er goed op in Afrika. Het gratis verstrekken van HIV-remmers aan lokaal personeel kreeg lof van ngo’s, met de Heineken Afrika Stichting wordt malaria en geelzucht bestreden.

,,Heineken presenteert zich als weldoener in een zee van armoede. Ze zeggen: als principiële multinational kun je ethisch zaken doen en hoef je niet aan corruptie mee te doen.”

Uit je boek blijkt een ander verhaal.

,,Als je inzoomt, blijft er weinig over. Heineken schermt met alle werkgelegenheid die ze in Afrika zouden creëren, maar gebruikt opgeblazen cijfers. Hun ambitie om zestig procent van de grondstoffen lokaal in te kopen is nog lang niet bereikt Ze kopen zelfs minder lokaal in dan toen ze begonnen en ze rekenen ook gerst mee dat duizenden km’s reist voordat het in de brouwketels verdwijnt. Toch krijgen ze subsidie van Nederland en de VN.”

Volledig scherm
Heineken maakt reclame op het plein voor de Heinekenbrouwerij in de Burundese hoofdstad Bujumbura. In het buurland van Rwanda houdt de brouwerij een dictatuur in stand, zegt onderzoeksjournalist Van Beemen

Eigenlijk zijn dat onschuldige details…

,,Heineken zet in Afrika ook promotiemeisjes in, waarschijnlijk duizenden, van wie een deel seksueel misbruikt wordt. Vaak moeten ze met leidinggevenden naar bed om hun baan te behouden. De misstanden zijn al twintig jaar bekend, maar Heineken doet er weinig tegen. Ja, ze huurden korte tijd taxibusjes om vrouwen naar huis te brengen. Alleen bleek dat te duur en werd het teruggedraaid.”

Dat is geen incident?

,,De slechte werkomstandigheden van de meisjes zijn eerder onderdeel van een cultuur waarin grensoverschrijdend gedrag wordt getolereerd en soms aangemoedigd. Huidig ceo Van Boxmeer had zelf als expat in Congo een relatie met een promotiemeisje, tal van andere managers namen er ook een Afrikaans liefje bij. Daardoor kregen die vrouwen een baan aangeboden of konden ze makkelijker promotie maken."

Schokkend is dat Heinekens lokale brouwerij tijdens de massamoord in Rwanda gewoon doordraait.

,,Heineken erkent dat Hutu-moordenaars hun Primus-bier dronken tijdens de slachtingen en dat ze dat wisten. Dagelijks ontvingen soldaten een bierrantsoen. Maar het bedrijf claimt nu dat ze de controle over de brouwerij waren kwijtgeraakt. Die zou zijn overgenomen door geradicaliseerde personeelsleden. Van Boxmeer begon daar uit zichzelf over. Terwijl niemand dat eerder noemde tijdens mijn gesprekken in Afrika. Zelfs de directeur Afrika van destijds zegt dat het niet waar is.”

In Congo logeerde president Kabila op binnenlandse reizen in de villa van Heinekens dochteronderneming Bralima.

,,Een slimme strategie, want door gratis accommodatie te verlenen verzekert Heineken zich van toegang tot de hoogste kringen. Dat is goud bij problemen. Een beetje Heineken-manager heeft de 06 van zowel de machthebbers als de lokale politiecommissaris altijd paraat.”

Een opmerkelijk weetje is dat pijpjes bier in Afrika dubbel zoveel bier bevatten als in Europa.

,,In Zuid-Afrika en sommige andere landen is het zelfs 75 centiliter, evenveel als een fles wijn. Bij Heineken vertellen ze dat Afrikanen sociale wezens zijn die van oudsher graag bier delen.”

Dat klopt niet?

,,Wellicht is dat historisch juist, maar zelf heb ik nog nooit één Afrikaan zijn bier zien delen. Het is bedoeld om klanten aan te moedigen zo veel mogelijk te drinken. Wist je dat Heineken soms ook meeschrijft aan het nationale alcoholbeleid van landen waar het actief is? Regels zijn er nauwelijks.”

Verder lezen na het kader

Enkele onthullingen uit Bier voor Afrika:

-Heineken zet in zeker tien Afrikaanse landen, waaronder Nigeria, bierpromotiemeisjes in. Veel van die vrouwen worden seksueel misbruikt tijdens het werk. Ook moeten sommigen naar bed met leidinggevenden om hun baan te houden. Het salaris ligt dermate laag dat een deel als prostituee bijklust.

-Een voormalige hoge directeur in Afrika stuurde vrouwen op wie hij zijn zinnen had gezet eerst langs de medische dienst. Voor een aids-test.

-Heineken erkent dat het eigen bier een rol speelde bij de Rwandese volkerenmoord, die minstens 800.000 mensen het leven kostte. Veel soldaten waren dronken en Heineken bezat het monopolie op de biermarkt. De brouwer zegt de controle over de fabriek te zijn kwijtgeraakt aan geradicaliseerde personeelsleden.

-Topman Nico Vervelde raakte vorig jaar in Nigeria betrokken bij een grootschalige corruptiezaak, met zijn vrouw als middelpunt. Hij riskeerde drie tot zeven jaar cel wegens machtsmisbruik. Heineken schikte de zaak en Vervelde kreeg een nieuwe baan aangeboden in Singapore.

-In Congo sloot Heineken in 2003 een akkoord met rebellenbeweging RCD-Kisangani. De brouwer beloofde zoveel mogelijk belastinginkomsten te genereren en kreeg fiat voor een massaontslag. Zo werd een beweging gefinancierd die op grote schaal moordde en verkrachtte.

-Heineken staat in Burundi formeel onder leiding van één van de belangrijkste rechters van het land. Die maakt zich sterk voor etnische lijsten omdat hij vindt dat Tutsi's het bedrijf domineren. Door accijnsbetalingen is Heineken de belangrijkste inkomstenbron én steunpilaar van het regime in Bujumbura.

Je boek krijgt weinig publiciteit gezien alle pikante feiten. Geen talkshow nodigde je uit, zelfs je oude werkgever FD schrijft niets.

,,Dat is de waarschijnlijk de magie van Heineken. Veel Nederlanders zijn trots op de VOC-mentaliteit en vinden dat je het feest verstiert als je kritisch bent op de nationale trots. Shell is een bedrijf waarvan bekend is hoe smerig het is, maar kom niet aan Heineken.”

Speelt afgestomptheid voor Afrika mee?

,,Zeker, maar Heineken heeft ook een geoliede marketingmachine. Ze profileren zich graag als wereldverbeteraars en de omgeving slikt dat voor zoete koek: ngo’s werken graag met Heineken, bijvoorbeeld bij de aidsbestrijding en landbouwprojecten. Ze dragen bij aan het beeld van Heineken als weldoener in plaats van een bedrijf dat vuile handen maakt.”

Quote

Stop met de retoriek van een win-win situatie voor ieder, erken dat je in veel landen vuile handen moet maken

Olivier van Beemen, onderzoeksjournalist
Volledig scherm
Een VN-vrachtwagen met Rwandese vluchtelingen passeert in november 1994 een kerkhof met graven van vermoorde Tutsi's. Veel van de moordenaars dronken het Primus-bier van Heineken's lokale dochteronderonderneming. © REUTER

De Nederlandse overheid werkt actief mee aan dat imago.

,,Ex-minister Ploumen was één van de grootste fans en holde bij ieder Afrika-bezoek naar een Heineken-brouwerij. Premier Rutte prijst Heinekens landbouwprojecten bij de VN in New York, koningin Maxima looft het werk met lokale boeren in Ethiopië.”

De vraag die je oproept is: kan een Westerse multinational zaken doen in Afrika?

,,Ik denk dat het in de meeste landen zeker kan, maar in sommige landen moet je je afvragen of je niet bijdraagt aan mensenrechtenschendingen. wat ik Heineken verwijt, is dat ze zich die vraag überhaupt niet stellen. Ze geloven onvoorwaardelijk in het door hen zelf geschapen frame van een bedrijf dat onder moeilijke omstandigheden prachtig werk doet voor Afrika.”

Valt een dergelijk inzicht van een commercieel bedrijf te verwachten?

,,Het is al een flinke stap als bedrijven open en eerlijk zijn. Kom er voor uit dat Afrika een lucratieve markt is en erken dat de lokale bevolking daar niet van meeprofiteert. Stop met die retoriek over win-win situatie’s. En erken dat je in veel landen vuile handen moet maken. Dan ontstaat een realistischer beeld.”

Volledig scherm
Reclame voor Primus bier van Heinekens brouwer Bralima. Het bier wordt gebrouwen in de Democratische republiek Congo, de republiek Congo, Rwanda en Burundi © getty images

Had Heineken zich moeten terugtrekken uit Afrika?

,,In individuele landen zouden ze het moeten overwegen. Het zou Burundi goed doen: dat is Afrika’s op één na armste land, Heineken houdt er een dictator in het zadel en betaalt via accijns de soldaten en politieagenten die de eigen bevolking onderdrukken. In Rwanda had Heineken tijdens de genocide alles op alles moeten zetten op de productie te stoppen.”

Door je boek ligt Heineken nu toch onder de loep.

,,De grootste angst van elk bedrijf is dat je naam op basis van solide onderzoek door het slijk gaat. Donororganisatie Global Fund, dat met steun van de Gates Foundation ziektes als Aids en malaria bestrijdt, heeft zijn partnerschap met Heineken opgeschort door mijn onderzoek."

Volledig scherm
Olivier van Beemens nieuwe boek Bier voor Afrika © Prometheus

,,Wellicht besluit ASN Bank Heineken niet meer als duurzame belegging te zien. Ze stelden al twee keer een onderzoek in, maar beperkten zich toen tot een gesprek met Heineken.

Verder is een motie van de VVD bijna kamerbreed aangenomen. Minister Kaag wordt opgeroepen of ze de staatssteun die Heineken in Afrika kreeg teruggevorderd kan worden vanwege de excessen met de biermeisjes.”

Verder lezen na de foto's

Volledig scherm
Heineken ceo Jean-Francois van Boxmeer leerde het biervak in de jaren '90 in Congo, waar hij onder meer algemeen directeur was. Daar knoopte hij ook een relatie aan met een promotiemeisje.

De komst van een Franse en Engelse vertaling moet het hoofdkantoor zorgen baren.

,,Heineken is de Coca Cola van het bier, ‘s werelds meest internationale biermerk. Dat trekt aandacht. En Heineken is extra kwetsbaar omdat de bedrijfsnaam samenvalt met de merknaam. Als AB Inbev slecht in het nieuws komt, gaan mensen niet minder Jupiler of Budweiser drinken.”

Hoe heeft Heineken op je boek gereageerd?

,,Ze ontkennen heel weinig, maar zeggen dat ik zaken uit de context haal. Ik heb ook gemerkt dat ze steeds een andere term voor me verzinnen. In het begin was ik een sensatiezoeker, daarna een individu met een mening, toen een stakeholder en nu ben ik weer een activist.”

Is Heineken na twee boeken eindelijk van je af?

,,Ik werk aan een proefschrift bij de afdeling politicologie van de Universiteit van Amsterdam, maar dan is het in principe mooi geweest. Wat ik daarna ga doen, weet ik niet. Regelmatig krijg ik de suggestie om in Unilever te duiken, maar ik wil niet hetzelfde trucje herhalen.”

Reactie Heineken: Van Beemen focust enkel op het negatieve

,,Als een brouwer die al meer dan 150 jaar midden in de samenleving staat, vindt Heineken het belangrijk regelmatig contact te hebben met haar stakeholders, ook – en misschien wel juist – met de meest kritische.”

,,Het afgelopen jaar hebben we een paar ontmoetingen met Olivier van Beemen gehad. Alhoewel die gesprekken van tijd tot tijd onze ogen voor bepaalde zaken hebben geopend hebben we helaas moeten constateren dat we het in Olivier van Beemen’s ogen als bedrijf gewoonweg niets goed kunnen doen.”

,,Natuurlijk brengt een bedrijf managen in meer dan twintig Afrikaanse landen ook de nodige uitdagingen met zich mee en net zoals iedereen maken ook wij fouten. Als we dat constateren, corrigeren we ze en leren ervan. We houden onze bedrijven in Afrika voortdurend tegen het licht om zaken waar noodzakelijk en mogelijk verder te verbeteren. Dat hebben we altijd gedaan en dat zullen we blijven doen.”

,,Van Beemen is alleen gefocust op het negatieve, hij haalt zaken uit de context en hij heeft naar onze mening in zijn boek de balans verloren.”

Regels en richtlijnen

Heineken wijst er op dat het jaarlijks 400 tot 500 miljoen euro in Afrika investeert en er al ruim een eeuw actief is. Bij het zaken doen in Afrika hanteert de brouwer een “Good Governance Platform” die lokaal personeel advies, regels en richtlijnen biedt. Daarbij valt te denken aan gebieden als “Outsourcing”, “Lokale inkoop van grondstoffen” en “Hoe te handelen in een volatiele omgeving”.