Volledig scherm
Energiereus Engie wil over op biomassa in plaats van kolen. © Nederlandse Freelancers

Intussen in de haven

Platform energietransitie (PARTNERBIJDRAGE)De Rotterdamse regio heeft het geluk een haven met veel grote industrie binnen bereik te hebben. Dat levert nu weliswaar 17 procent van de landelijke CO2-uitstoot. Het biedt ook de mogelijkheden om de stad op te warmen.  

Dagelijks komen zo’n 400 zee- en binnenvaartschepen het havengebied binnen, van waaruit ook weer naar de hele wereld wordt geëxporteerd. Zo’n 3000 bedrijven zijn er gevestigd, waaronder kolen- en gascentrales en olieraffinaderijen. De industrie in de haven is bij elkaar goed voor maar liefst 17 procent van de totale Nederlandse CO₂-uitstoot – de scheepvaart blijft dan nog buiten beschouwing. Het Havenbedrijf Rotterdam heeft stevige ambities om te verduurzamen: 49 procent CO₂-reductie in 2030 ten opzichte van 1990, en in 2050 80 tot 95 procent. Hoe gaat de – zwaar op fossiel leunende – haven dat voor elkaar krijgen? Het Havenbedrijf en de industrie in de haven richten zich de komende jaren voornamelijk op meer efficiëntie, innovatie, CO₂-opslag en transitiebrandstoffen.

De omschakeling kost tijd, want er is niet van de ene op de andere dag genoeg duurzame energie voorhanden. Dus kunnen ook niet van de ene op de andere dag ‘fossiele centrales’ worden gesloten. Uiteindelijk wil het Havenbedrijf dat de huidige bedrijven hun rol vervullen in een duurzame, circulaire economie die gebruikmaakt van hernieuwbare energie.

Efficiency

385 is het aantal mensen maal duizend (!) dat in en voor het Rotterdamse haven- en industriegebied werkzaam is. Bron eur

Meer efficiëntie betekent minder ­uitstoot per eenheid productie. Door slimmer samenwerken is dit te bereiken. Het warmtenet is hier een goed voorbeeld van: warmte die vrijkomt bij industriële processen vliegt nu nog zo de lucht in of verdwijnt in de rivier, terwijl huishoudens in de regio gas verbranden om de verwarming te laten functioneren. Door die twee te koppelen gaan het totale verbruik en de uitstoot omlaag. Ook sommige industriële processen kunnen op die manier aan elkaar geknoopt worden.

Glastuinbouw

Een ander voorbeeld is het afvangen van CO₂ voor de glastuinbouw. Planten nemen CO₂ op om te groeien en zetten die om in zuurstof. Extra CO₂ zorgt er in de kassen voor dat de planten beter groeien. Die planten nemen helaas niet alles op en veel CO₂ verdwijnt alsnog in de dampkring.

Gasvelden

CO₂-opslag is een effectief middel om uitstoot in de dampkring te verminderen. Hierop is kritiek geweest, maar tegenwoordig horen we daar weinig meer over. Twee publieksavonden in Rozenburg en Oostvoorne brachten begin deze maand nauwelijks publiek op de been. Eerdere pogingen voor opslag op land, zoals tien jaar geleden in Barendrecht, liepen vast op grote weerstand.

30 jaar
Het haven- en industriecomplex stelt zichzelf voor de taak om de CO₂-uitstoot in ruim 30 jaar met 80 tot 95 procent te verminderen.

De haven wil opslag graag inzetten in de overgang naar een CO₂-neutrale economie. De CO₂ die vrijkomt bij bijvoorbeeld een raffinaderij kun je opvangen en opslaan in lege gasvelden.

Ook onder de bodem van de Noordzee liggen lege gasvelden, waarin de komende jaren tonnen CO₂ kunnen worden weggestopt. CO₂-opslag gebeurt al twintig jaar in het Noorse deel van de Noordzee. Een enkeling betwijfelt of dit tot een afname van CO₂-uitstoot heeft geleid: voor opgeslagen CO₂ hoeven bedrijven namelijk geen emissierechten te kopen. Critici maken zich zorgen dat opslag voor bedrijven de druk verkleint om over te schakelen op andere productieprocessen. Veel deskundigen zien CO₂-opslag als onvermijdellijk om klimaatdoelen te halen.

Het Havenbedrijf noemt het vooral een tussenoplossing, die, zolang de transitie niet is voltooid, toch de uitstoot van CO₂ in de atmosfeer kan verminderen.

Volledig scherm
Shell introduceerde in 2013 zijn eerste, volledig door lng (liquid natural gas) aangedreven binnenvaarttanker. © arie kievit

Aan het gas

Opvallend is de overgang van olie op gas. Heel de regio doet zijn best om van aardgas af te gaan, maar voor de scheepvaart is vloeibaar aardgas het schonere alternatief voor de olie waarvan het nu grotendeels afhankelijk is. Helemaal van fossiel afstappen lijkt voor de scheepvaart, net als voor de luchtvaart, nog toekomstmuziek. Tegen de afstanden die de zeevaart aflegt, is (nog) geen batterij opgewassen. De scheepvaart en de ­luchtvaart zijn dan ook, tot groot ­ongenoegen van de milieubeweging en klimaatwetenschappers, buiten het

6,2%
De Rotterdamse haven draagt 45,6 miljard euro bij aan het bruto binnenlands product. Dat komt neer op 6,2 procent van het totaal

Klimaatakkoord van Parijs gehouden. De overgang op aardgas binnen de scheepvaart zou in ieder geval ietsje minder uitstoot betekenen, en in ieder geval een grote vermindering van de uitstoot van fijnstof.

Wel wil het Havenbedrijf met (groene) stroom een einde maken aan de ronkende motoren van schepen aan wal, om zo de uitstoot iets te verminderen. Dat gebeurt al voor de binnenvaartschepen die afmeren in de Maashaven.

Binnenvaart op stroom

De haven ziet wel de binnenvaart de overstap maken naar elektrische of waterstofmotoren. De techniek om kortere afstanden elektrisch aangedreven af te leggen is er weliswaar, maar de infrastructuur ontbreekt langs de Europese kanalen en rivieren. In plaats van laadpalen waaraan de schepen stilliggen, zouden ‘verwisselstations’ de toekomst kunnen zijn. Een lege batterij wordt daar in een laadstation gehangen, een volle batterij komt terug aan boord.

Toekomst?

Het Havenbedrijf hoopt dat de bedrijven die nu in onze (fossiele) energiebehoefte voorzien, in de toekomst nog steeds een belangrijke rol spelen, maar dan met hernieuwbare energie en in de recycling van bijvoorbeeld grondstoffen.

Uhm... wat is ook weer precies wat?
Warmtenet. Een netwerk van buizen waar warm water doorheen stroomt. Een soort centrale verwarming die niet per huis door individuele cv-ketels wordt opgewarmd, maar door restwarmte of geothermie.
Restwarmte uit elektriciteitscentrales. Elektriciteit wordt opgewekt door fossiele brandstoffen te verbranden, zoals kolen of gas. De warmte die hierbij vrijkomt kan water ­opwarmen voor het warmtenet.
Restwarmte uit de industrie. In de haven zijn veel chemiebedrijven. De temperatuur van het productieproces om kunststof te maken kan bijvoorbeeld 800 graden Celsius zijn. Deze warmte kan men gebruiken om water te verwarmen voor het warmtenet.
Restwarmte uit afvalverbranding. In Rotterdam levert de AVR-centrale, waar ­reststromen afval uit de regio worden verbrand, een belangrijke bijdrage aan het warmtenet.
Geothermie oftewel aardwarmte. Warm water wordt van een aantal kilometer diepte omhoog gepompt, het warmtenet in. Afgekoeld water stroomt terug en wordt weer opgewarmd. In principe geldt: hoe dieper, hoe warmer. Dit is nu nog erg duur.
Een (elektrische) warmtepomp onttrekt als een soort omgekeerde airco warmte uit de lucht en blaast die de woning in (luchtpomp). Of hij geeft die warmte af aan water, dat de woning via een buizensysteem verwarmt (luchtwaterpomp). Hier zijn speciale radiatoren voor nodig. De temperatuur ligt namelijk lager dan wanneer datzelfde water met gas of elektra was verwarmd. Als de warmtepomp aangevuld is met zonnepanelen, is de stroom die de pomp verbruikt duurzaam. De gebruiker voorziet dan helemaal in het eigen energieverbruik.
Warmte Koude Opslag (WKO). Op zo’n 10 meter diepte is het grondwater redelijk koud; dit wordt in de zomer
opgepompt om te koelen. Het opgewarmde water slaat men op in de grond om in de winter weer te gebruiken voor verwarming. Het water is meestal niet warm genoeg voor de echt koude dagen. Dan kun je ‘bijverwarmen’ met elektriciteit.
Waterstof. Eigenlijk een energiedrager. Water kan door elektrolyse zo heet worden dat het zich opsplitst in waterstof en zuurstof. Bij verbranding van waterstof komt veel energie vrij: om op te rijden, je huis mee te verwarmen of nog meer stroom van te maken. Waterstof is pas duurzaam als de elektriciteit die gebruikt wordt bij de elektrolyse van een hernieuwbare energiebron is. Dit wordt ook wel ‘groene waterstof’ genoemd, waterstof van ‘fossiele’ elektriciteit heet ‘grijze waterstof’. 

Dit artikel is mogelijk gemaakt in samenwerking met Eneco, Deltalinqs, gemeente Rotterdam, Havenbedrijf Rotterdam en Woonstad Rotterdam en valt buiten de verantwoordelijkheid van de redactie.