Volledig scherm
De stoomtram in de Voorstraat circa 1940. Jaco en Antje Zwarenstein werden met deze tram afgevoerd naar Rotterdam. © Archieffoto

Numansdorp verwerkt zijn 'oorlogstrauma'

Een zwarte bladzijde in de geschiedenis van Numansdorp wordt zaterdag herinnerd. In 1942 werden voor ieders ogen drie joodse inwoners afgevoerd. Op de plek waar dat gebeurde, worden nu de eerste 'struikelstenen' in de Hoeksche Waard gelegd. Kor van Prooyen was er toen bij. Op zijn initiatief, maar ook dankzij Esmee van der Linden en Lisa Stam, die het verhaal van de tragische dag ontrafelden, komt er een blijvende herinnering in het dorp.

Volledig scherm
Kor van Prooyen zag Jacob en Antje Zwarenstein afgevoerd worden. © Victor van Breukelen
Volledig scherm
Esmee van der Linden (links) en Lisa Stam onderzochten de deportatie. © Victor van Breukelen
Quote

Zelfs mijn oudoom huilde als een klein kind

Kor van Prooyen
Volledig scherm
Pieter van der Meer bekeek hoe de stenen naar Numansdorp konden komen. © Archieffoto

Het is een grauwe dinsdag in Numansdorp, deze 10de november 1942. Honderden dorpelingen drommen samen rond de stoomtram van de RTM bij de halte in de Voorstraat. Het is onrustig, rumoerig druk. De week ervoor hadden de berichten zich al als een lopend vuurtje verspreid door het dorp, maar het is pas echt te geloven als het zich voor hun ogen afspeelt. Slager Jacob Zwarenstein, 65 jaar, en zijn 5 jaar oudere zus Antje worden op bevel van de Duitse bezetter afgevoerd.

Iedereen kent ze, de Zwarensteinen hebben aanzien in het dorp. Maar daar staan ze dan, een koffer bij de hand. Onder begeleiding van de dorpsagent worden ze op het trammetje gezet en rijden zo de Hoeksche Waard uit, eerst Rotterdam, vervolgens hun ondergang tegemoet. Het dorp blijft geslagen achter, ontzet en verbouwereerd. Drie dagen later overlijden Jacob en Antje, samen met dorpsgenoot Nardes Morisco, 1235 kilometer verderop in vernietigingskamp Auschwitz.

Esmee van der Linden en Lisa Stam (beiden 18) hebben, samen met vier andere leerlingen, voor hun profielwerkstuk 2 jaar lang onderzoek gedaan naar het oorlogstrauma in de geschiedenis van het dorp. ,,Er blijft veel onduidelijk'', vertelt Van der Linden, die inmiddels International Studies studeert in Den Haag. ,,Wat ik vooral opvallend vond, is hoe de deportatie verlopen is. Veel mensen stonden langs de weg toen de Zwarensteinen weggevoerd werden. De dorpsbewoners wisten dat ze weg gingen, maar leken niet te beseffen dat ze nooit meer terug zouden komen naar het dorp.''

Ooggetuige
Kor van Prooyen, inmiddels 87-jaar, was erbij toen Jacob en Antje Zwarenstein op de tram werden gezet. ,,Ik zal dat beeld nooit meer vergeten'', zegt de ooggetuige. ,,Ik was 13. De tramhalte was vlak tegenover mijn ouderlijk huis, waar ik nog steeds woon. Een paar honderd man uit het dorp stond om de tram heen. Iedereen wist dat de Zwarensteinen weggehaald werden. Maar toen de tram begon te rijden, barstten velen in tranen uit. Zelfs mijn oudoom huilde als een klein kind. Ik ben van mezelf al emotioneel, maar dat moment heeft enorme impact op me gehad.''

De gebeurtenis heeft Kor tot de dag van vandaag niet losgelaten. Een paar jaar geleden las hij voor het eerst over de struikelstenen van de Duitse kunstenaar Gunter Demnig. Hij belde direct naar Pieter van der Meer in de hoop dat het CDA-raadslid iets voor hem kon betekenen. ,,Ik vond dat hij dit voor het dorp moest regelen. Deze geschiedenis moet namelijk bewaard blijven.''

Daarop is het balletje gaan rollen. Van der Meer: ,, Ik ben na de vraag van Kor direct aan de slag gegaan. Het idee achter de struikelstenen is dat het een burgerinitiatief is.'' Dus ging hij uitzoeken hoe deze 'monumentjes' naar Numansdorp konden worden gehaald.

Al snel werd de twee scholieren van De Willem van Oranje in Oud-Beijerland gevraagd een handje te helpen. Esmee van der Linden: ,, We werden benaderd door onze geschiedenisdocent, die contact had met Pieter. We zijn gaan zoeken bij het NIOD, het Rode Kruis en in andere archieven om zo veel mogelijk informatie op te halen. Ook hebben we ooggetuigen geïnterviewd om een beeld te krijgen wat er die dag gebeurd is.''

Voorbeeld
De deportatie van de Zwarensteinen en Nardes Morisco is één voorbeeld van hoe de Joodse gemeenschap in de Hoeksche Waard tijdens de Tweede Wereldoorlog werd uitgeroeid. In Oud-Beijerland werden 31 Joden gedeporteerd, in Strijen 15. En de drie die vandaag in Numansdorp worden herdacht, waren niet de enigen. Behalve juwelier Nardes werden de overige vijf Morisco's, die het dorp al voor de oorlog hadden verlaten, omgebracht.

Pieter van der Meer is blij dat er nu een blijvende herinnering is aan de Joodse inwoners. ,,Deze mensen hadden aanzien. Jacob en Antje waren graag geziene gasten. En Nardes Morisco heeft bij mensen die nu nog leven, gaatjes geprikt voor hun oorbellen. De struikelstenen zijn niet groot, maar heel belangrijk.''

Kor van Prooyen kan door de onthulling van de stenen het wegvoeren van de Zwarensteinen een plek geven. ,,Ik vind het ontzettend goed wat Esmee en Lisa hebben gedaan. Ze hebben ontzettend veel werk verzet om dit te achterhalen. Ik ben blij dat ik dit nog mag meemaken.''

Volg AD Hoeksche Waard ook op Facebook.