Volledig scherm
Jan-Bouke Sijtsma © Boom-KCB

Ontdekking ondergrondse eik Appelscha bewijst legende

Het zou de titel van een kinderboek kunnen zijn: De Legende van de Bosberg. Maar het verhaal blijkt op waarheid te berusten. Volgens de 19e-eeuwse legende zou onder de hoogste zandheuvel op het vasteland van Friesland een enorme eik staan. Die ondergrondse oerboom is nu daadwerkelijk gevonden en blijkt ruim 300 jaar oud te zijn.

Het onderzoek is gedaan omdat de gemeente een nieuwe uitkijktoren wil bouwen op de 20 meter hoge berg. Eerder onderzoek naar de drie eikenstammen die daar staan, leverde geen aanwijzing op dat het om een bijzondere situatie ging. Zodoende kwamen de bomen op de nominatie om gekapt te worden.

Van omzagen is echter geen sprake meer nu uit extra onderzoek blijkt dat het geen bomen zijn maar de toppen van een ondergrondse oereik, laat projectmanager Geske Barendregt van de gemeente Ooststellingwerf weten. Het gaat om een reus van om en nabij 30 meter hoog, waarvan alleen de bovenste 7 à 10 meter zichtbaar zijn.

Volledig scherm
Takken van de reuzenboom op de Bosberg. © Boom-KCB

Mysterie

Het is te danken aan de Historische Vereniging Appelscha dat de bovenste delen van de oerboom niet gekapt zijn. De vereniging geeft regelmatig rondleidingen op de Bosberg waarbij het verhaal over de boom onder het zand verteld werd uit de mondelinge overlevering als een mysterie. Toen de gemeentelijke plannen voor nieuwbouw van de toren aan het licht kwamen, trok de vereniging aan de bel: eerst kijken wat waar is van de legende. De resultaten van het onderzoek zijn vorige week gerapporteerd aan de gemeente.

Toren duurder
De bouw van de uitkijktoren valt nu wat duurder uit, maar hoe veel precies moet de gemeente nog berekenen. ,,We bouwen hem op een andere plek, waardoor meer zand moet worden aangeleverd en de fundering anders moet worden geregeld. Dat kost meer geld." De ontdekking geeft aan de boom en aan de locatie een hoge historische waarde, zegt Barendregt. ,,Dat weegt ruimschoots op tegen de extra kosten. Bovendien willen we het toerisme in Appelscha een impuls geven en daar helpt deze legende bij."

Het blijkt dat het ontstaan van de zandheuvel te danken is aan het feit dat de eik daar al zo lang staat. In de loop der jaren verzamelde het stuifzand zich rond de boom, tot de hele boom bedolven was. Ooggetuigen uit de vroege negentiende eeuw vertelden het verhaal door van generatie op generatie. Nu zijn aan de bovenkant alleen nog drie dikke takken zichtbaar, die lijken op zelfstandige bomen.

Bijzonder
Boomdeskundige Jan-Bouke Sijtsma van Boom-KCB leidde het onderzoek in opdracht van de gemeente Ooststellingwerf. ,,De eik was al heel oud toen die rond 1800 onder het zand verdween", vertelt Sijtsma. ,,Het is erg bijzonder dat de eik dat heeft overleefd. Bomen hebben namelijk zuurstof nodig en dat gaat niet door zo'n dikke laag zand."

Sijtsma vermoedt dat aan de noordkant van de berg, die vrij steil is, er toch voldoende ruimte is voor de eik om zijn wortels uit te waaieren naar de oppervlakte. Hij zou daar best nader onderzoek naar willen doen, maar nodig is dat volgens hem niet omdat er op die plek niet gebouwd of gegraven hoeft te worden.

Geen wortels
Sijtsma en zijn collega groeven tot 1,60 meter in de heuvel. Met boren gingen ze nog dieper. ,,Je verwacht dan de wortels al gauw tegen te komen, maar dat gebeurde op de Bosberg niet. De stammen ging maar door. Op drie meter diepte vonden we nog boomschors. Dat betekent dat de stammen hoogstwaarschijnlijk onderdeel zijn van een grotere boom."

Boomdeskundige Jan den Ouden van de Wageningen Universiteit bevestigt dat eiken onder een laag zand kunnen overleven, zolang er maar takken met bladeren boven de grond blijven. Den Ouden verwacht dat er toch wortels bovenop de heuvel zijn. ,,Een eik maakt gewoon een nieuw wortelstelsel op zijn stam vlak onder de plek tot waar het zand komt. Ik geef je op een briefje dat je hoge wortels vindt als je verder zoekt."

Sijtsma blijft zeker van zijn zaak: ,,Wat de boom bijzonder maakt, is juist dat deze geen of bijna geen wortels heeft gevormd nabij de top van de berg. Dat duidt erop dat de boom aan de onderkant nog een deel van zijn oorspronkelijke wortelgestel intact heeft weten te houden of verder heeft ontwikkeld."

Niet de enige plek
Het is inderdaad een bijzonder geval, erkent zijn collega Den Ouden. Appelscha is echter niet de enige plek in Europa waar bomen onder het zand verdwijnen, zegt de wetenschapper. Hij deed zelf onderzoek naar ondergestoven eiken op de Veluwe, in de Loonse en Drunense Duinen en langs de kust in Nederland.

Zo uitzonderlijk als de begraven eik in Appelscha heeft Den Ouden het fenomeen nog nooit gezien en daarom blijft hij voorlopig toch enigszins sceptisch. ,,Het kan zijn dat de stam ergens halverwege de zandheuvel begint en niet onderin. Dan zou je de hele berg moeten afgraven om het zeker te weten."

Volledig scherm
Medewerker Koen 't Hart van Boom-KCB aan het werk op de Bosberg in Appelscha. © Boom-KCB

300 jaar oud

Op basis van het onderzoek aan de stammen en in de archieven schat Sijtsma voorzichtig dat de eik in ieder geval 300 jaar oud is, en mogelijk nog veel ouder. Een basis van de stam halverwege de heuvel strookt niet met die leeftijd, meldt hij.

Om zijn conclusies helemaal zeker te kunnen stellen, laat Sijtsma ook nog DNA-onderzoek doen naar de zichtbare delen van de reuzeneik. Als de verschillende stammen hetzelfde DNA hebben dan gaat het dus echt om dezelfde boom. Dat onderzoek wordt uitgevoerd door het bedrijf NAK-tuinbouw en duut tot ongeveer mei dit jaar.

De onderzoekers doken ook de archieven in met behulp van de Historische Vereniging Appelscha. Sijtsma: ,,Een krantenbericht uit 1844 vermeldt het bestaan van de eik op die plek. De beschrijving van 'schuin gezaaide takken' klopt met wat wij nu ook nog zien. Daarnaast komt de Bosberg voor op een oude kaart uit 1819 op dezelfde plek waar hij nu ligt."

Volledig scherm
Onderzoekskuil. © Boom-KCB
Volledig scherm
Een kaart van Appelscha uit de atlas van Huguenin uit 1819 © Historische Vereniging Appelscha

Geen vertraging

Volgens Barendregt loopt de bouw van de nieuwe uitkijktoren geen vertraging op door de ontdekking. Het onderzoek is begin februari 2016 uitgevoerd, direct na de tip van de Historische Vereniging Appelscha.

Sijtsma benadrukt nog dat het verhaal geen vroege 1-aprilgrap is. ,,Er leeft inderdaad een boom onder een duin van 20 meter hoog. Wij wachten het onderzoeksresultaat af voordat we gaan publiceren in vakbladen, om het verhaal compleet te hebben."

poll

Heb jij het idee dat je er op vooruit gaat dit jaar?

Heb jij het idee dat je er op vooruit gaat dit jaar?

  • Ja (4%)
  • Nee (93%)
  • Weet ik niet (3%)
32374 stemmen