Volledig scherm
Mark Rutte en GeenPeil-initiator Jan Roos © ANP-Fotomontage AD

Rutte heeft na referendum wat uit te leggen

Premier Rutte zal het verdrag met Oekraïne niet ratificeren. Dat zei hij nadat ruim 60 procent van de opgekomen kiezers tijdens het referendum tegen stemden.

Anderhalf uur na het sluiten van de stembussen gaf premier Mark Rutte zijn nederlaag toe. Hoewel de opkomst bij het referendum laag was (bijna 70 procent van de stemgerechtigde Nederlanders bleef thuis), leek de opkomstdrempel net gehaald en daarmee is de uitslag geldig. Een overgrote meerderheid heeft 'nee' gezegd tegen het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. ,,Het nee-kamp heeft overtuigend gewonnen,'' aldus een deemoedige premier. ,,Ratificatie van het verdrag kan niet zonder meer doorgaan.''

Het zal nog weken duren voor het kabinet een beslissing neemt. Eerst wil Rutte overleggen met de andere EU-partners over 'een oplossing die voor iedereen acceptabel is'. De nee-stemmers onder aanvoering van Jan Roos, Geert Wilders en Emile Roemer vierden gisteren feest. Maar of de euforie bij de tegenstemmers zal beklijven is zeer twijfelachtig. Nederland kan niet op eigen houtje het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne opblazen en zal met de hoed in de hand bij andere landen moeten vragen of het op onderdelen kan worden aangepast.

Het kabinet staat voor een duivels dilemma, dat in de coalitie wellicht voor spanningen zal zorgen. De PvdA heeft immers al gezegd dat zij een 'nee' niet willen negeren, terwijl de VVD 'niet wil buigen voor Poetin'. De coalitiepartner zou het 'nee' het liefst naast zich neerleggen. Dat kan, omdat het referendum formeel raadgevend is en niet bindend.

Meerderheid
Toch is negeren een nauwelijks serieus te nemen optie. Een meerderheid van de partijen in de Tweede Kamer vindt dat de uitspraak van de kiezer bij een geldig referendum niet kan worden genegeerd. Waarom trek je anders 35 miljoen euro uit en doe je niets met de stem van mensen die wél de moeite namen naar het stemlokaal te gaan?

Het kabinet kan de beslissing over wat te doen met het referendum nog even voor zich uitschuiven. Morgen praat de ministerraad er voor het eerst over, maar zal dan geen besluit nemen. Daarvoor wacht het kabinet eerst de definitieve uitslag van het referendum af. Die maakt de Kiesraad op 12 april bekend. In de ministerraad zal vooral gesproken worden over de procedure. Voor het kabinet is het eerste raadgevende referendum immers ook nieuw en het is allerminst duidelijk hoe zij er zelf mee moeten omgaan. ,,Daarna gaan we ook met de partijen in de Kamer praten,'' aldus Rutte.

Het kabinet staat dan ook voor de lastige vraag hoe de uitslag moet worden vertaald. Trekt minister-president Mark Rutte zijn eerder gezette handtekening domweg in? Dan ligt er binnen no time een nieuw associatieakkoord van de overige 27 EU-lidstaten met Oekraïne, waarschuwen coalitiekopstukken anoniem. 'Een kwestie van copy-paste', met als enige verschil dat het Nederlandse bedrijfsleven niet profiteert en de rest wél.

Oplossingen
Een ander scenario dat in de coalitie rondzingt: het 'nee' vertalen als een stem tegen de toetreding van Oekraïne tot de EU. Premier Rutte zou dan zijn Europese collega's moeten zien te overtuigen dat het associatieakkoord wordt uitgebreid met een soort appendix, waarin die toetreding expliciet wordt uitgesloten. Het verdrag zelf kan dan overeind blijven.

Beide oplossingen zijn verre van zaligmakend: nee-stemmers zullen er de bevestiging in zien dat de Europese trein gewoon doordendert, wat burgers ook stemmen en dat Nederland niets in de melk te brokkelen heeft. Niet voor niets menen pro-Europese partijen als D66 dat het kabinet beter aan verwachtingsmanagement had moeten doen: dan stond ten minste van tevoren vast dat de uitslag van dit referendum niet veel teweeg zou brengen.

Hier wreekt zich ook een terugkerend probleem met referenda: je krijgt antwoord op een vraag die helemaal niet is gesteld. Feitelijk heeft de Nederlandse kiezer zich nu uitgesproken tegen het ruim 300 pagina's dikke associatieakkoord met Oekraïne. Maar uit allerlei kiezersonderzoek blijkt dat veel nee-stemmers vooral lucht hebben willen geven aan hun weerzin tegen dit kabinet, de Europese Unie en/of de politiek in het algemeen. En dat was ook precies de bedoeling van de initiatiefnemers van dit referendum: zij verbloemden niet dat het lot van de Oekraïners hen geenszins interesseerde.

Chagrijn
Wat de afweging van het kabinet nog ingewikkelder maakt is dat zó veel mensen niet hebben gestemd. Vooral veel voorstanders zijn thuisgebleven in de hoop dat de opkomstdrempel niet zou worden gehaald. Dat is aanleiding voor voorstanders van het verdrag om de uitslag in twijfel te trekken. De kleine christelijke partijen roepen al dat ook de mening van de thuisblijvers moet worden meegewogen. En de Oekraïense ambassadeur Olexander Horin reageerde gisteravond: ,,De meerderheid is niet tegen het verdrag, de meerderheid is thuisgebleven. De uitslag is niet duidelijk.'

'Wat het kabinet ook beslist: het chagrijn van een aanzienlijke groep kiezers ten opzichte van de Europese Unie is na dit referendum zeker niet minder geworden. Dat maakt het 'nee' van gisteren slechts een recept voor teleurstelling. Met het toch al broze vertrouwen in de politiek als grote verliezer.