Volledig scherm
© Shutterstock

Het recept voor ‘hamburger-worst’ bestond al in 1763

Het broodje met de schijf vlees is zo ingeburgerd, dat we ons nauwelijks kunnen voorstellen dat de hamburger nog niet lang in ons land is. Culinair historica Charlotte Kleyn duikt in de geschiedenis van het beroemde broodje.

Geen vlees eten is in, maar dikke hamburgers zijn dat ook. Burgerbar na burgerbar opende de afgelopen ­jaren en de populariteit lijkt niet minder te worden. Van de 'Hamburger Beefsteak sandwich' tot een 'sappig gehaktbiefstukje': de geschiedenis van de hamburger.

Rundvlees uit Hamburg had al eeuwenlang een goede reputatie, vandaar dat er in Noord-Europese kookboeken recepten staan voor 'hamburg meat' en 'bifshteks ­po-gamburgski'.

Al in 1763 staat in The Art of Cookery van Hannah Glasse een recept voor ‘Hamburgh sausages', van rundergehakt met niervet, peper, kruidnagel, nootmuskaat, knoflook, zout, wijn en rum. 

Platte bal

Quote

Hamburger is heerlijk op een broodje met een ­augurkje en wat tomatenket­chup

Waarschijnlijk stak de term hamburger met Duitse immigranten de Atlantische Oceaan over. Restaurants en cafés beginnen 'hamburger steaks' te serveren: ­gehakt rundvlees dat tot een platte bal wordt gevormd. Wanneer het broodje erbij komt, is onduidelijk.

Er doen allerlei verhalen de ronde, maar waarschijnlijk zijn het de 'lunch wagons' die vanaf 1870 de hamburger steaks tussen broodjes verkopen aan fabrieksarbeiders. In elk geval wordt de 'hamburger sandwich' in 1904 als een noviteit op de St. Louis World's Fair geïntroduceerd.

Ondanks pogingen tijdens de Eerste Wereldoorlog om het broodje om te dopen tot 'liberty sandwich' - Hamburg ligt in vijandelijk gebied - wordt de hamburger hét symbool van Amerika, vooral door ketens als White Castle en McDonald's die betaalbare uniforme broodjes hamburger aanbieden.

In 1971 gaat de eerste Nederlandse McDonald's open in Zaandam, maar daarvóór zijn de broodjes hier ook al bekend. Zo schrijft een journalist voor het Algemeen Handelsblad in 1939 over zijn reis naar de Verenigde Staten:

'Ik recommandeer u een "Hamburger", een sappig gehaktbiefstukje, smakelijk tusschen twee blaadjes blonde sla en het geheel weer tusschen twee plakken boter-druipende toast gepakt.'

Het duurt nog zo'n dertig jaar voor je de hamburger ook in Nederland kunt krijgen. Tijdens de Amerikaanse week bij Albert Heijn in 1967, bijvoorbeeld. In een ­advertentie voor Albert's Corner (waar je destijds kon eten) staan zeven hamburgers genoemd, waaronder de Texas, de Slim Jim, Louisiana, Gold Rush en Uncle Tom ('een dubbele hamburger met Italiaanse garnering: spaghetti, stukjes rolspek en tomatensaus').

Albert Heijn verkoopt ook kant-en-klare hamburgers, en de Allerhande legt uit hoe je die klaarmaakt. Bakken, jus maken van het braadvocht en eten met rijst, aardappelpuree of spaghetti. Broodjes zijn nog niet in beeld.

Wel in 1971: ‘Hamburger is heerlijk op een broodje met een ­augurkje en wat tomatenketchup'.

De laatste jaren kun je naast de goedkope varianten ook gourmetburgers krijgen: enorme gevaartes die je nooit in een keer in de mond krijgt, met kwaliteitsvlees en bijzondere ingrediënten. Op sommige plekken doen ze raar met extreem luxe toevoegingen (wáárom zou je truffel/kaviaar/kreeft/foie gras/bladgoud op je burger willen?) en inmiddels zijn er prima vegaopties te vinden.

Het blijkt maar: de hamburger is multi-inzetbaar.

Charlotte Kleyn is voedselhistorica en auteur van het boek Luilekkerland, 400 jaar koken in Nederland.

Zin om zelf hamburgers te maken? Jord legt uit hoe je lekkere maakt op de bbq: