Volledig scherm
© Shody Careman

Vroeger kreeg je een tomaat tegen je kneiter, tegenwoordig maken we jam

Keizer Vespasianus werd bekogeld met knolrapen, de acteurs van Shakespeare met rotte eieren en Willem Nijholt kreeg een tomaat in zijn gezicht.

Ach, dat arme voedsel.

Laatst was ik te gast bij een tv-programma waar ook toneelregisseur Ursul de Geer en toneelspeelster Yvonne van den Hurk aanschoven om te vertellen over hun nieuwe toneelstuk Een heilige avond (nu in de theaters). Wachtend in mijn kleedkamer hoorde ik Ursul zeggen: ‘Heb je me gisteren gezien op de voorpagina van Het Parool?’ Hierna begon hij uit te weiden over tomaten.

Volledig scherm

Tomaten? Kwispelend spitste ik mijn oren. My all time favorite groente, fruit en snoep tegelijk! De Geer vertelde over een zwart-witfoto uit 1969 die de krant had geplaatst om de vijftigste verjaardag van de legendarische Aktie Tomaat te herdenken.

Uit onvrede met de ontwikkelingen van het toenmalige vaderlandse toneel wierpen studenten van de Amsterdamse toneelschool eind jaren 60 tomaten naar acteurs in de Amsterdamse Stadsschouwburg. Willem Nijholt kreeg een immense vleestomaat zo op zijn kneiter. De rel die dit veroorzaakte was het startschot voor schermutselingen die de gemoederen maandenlang bezighielden: regelmatig werden er voorstellingen verstoord door tomaten.

Die arme vruchten. Het gebruik bestaat al heel lang. Het hardnekkige verhaal gaat dat overrijpe tomaten al in de tijd van Shakespeare naar het podium van het beroemde Globe Theatre werden geworpen als de prestaties van de acteurs het publiek niet bevielen.

Dit is overigens aantoonbare onzin, want rond 1600 hadden tomaten Engeland nog niet bereikt (pas in 1758 kwamen ze voor het eerst voor in Britse kookboeken). Waarschijnlijk ging het bij Shakespeares acteurs om andere producten, zoals rotte eieren (ook niet fijn).

Het gebruik om etenswaar naar een podium te gooien was overigens al bekend bij de oude Romeinen, getuige het verhaal van de latere keizer Caesar Vespasianus Augustus (9-79) die in Afrika tijdens een speech met knolrapen werd bekogeld.

Het eerste vastgelegde incident van een toneelspeler die met tomaten werd bekogeld was pas in 1883, toen een man genaamd John Ritchie blijkbaar zo erbarmelijk acteerde dat het publiek uit woede daartoe speciaal meegebrachte versnaperingen begon te werpen. The New York Times tekende destijds op: ‘Vanaf het balkon werd een grote tomaat gegooid (...) en verschillende rotte eieren vielen op zijn hoofd’.

Tegenwoordig lijkt het gebruik te zijn verdwenen. Er is nog wel de website Rotten Tomatoes die slechte films beloont met virtuele tomaten, maar verder is het vijftig jaar na Aktie Tomaat moeilijk voor te stellen dat podiumprestaties de gemoederen ooit zo konden beroeren. Gelukkig maar, we kunnen tomaten echt beter ergens anders voor gebruiken.

Tomatenjam of -chutney

Voor drie à vier potten
- 1 kg rijpe tomaten zonder kroontjes, vel en pitjes (1,3 kg onbewerkte tomaten)
- 400 g geleisuiker of lichte basterdsuiker
- 1 duim gember, fijn geraspt
- sap en zest van 1 limoen
- sap en zest van halve sinaasappel
- eventueel halve chilipeper, zonder pitjes, gestampt
- eventueel 1 teen knoflook
- 1 tl koriander
- 1 tl sereh
- 1 tl komijnzaadpoeder
- 1 tl kaneel
- halve tl nootmuskaat
- 1 tl five spices
- half zakje vanillesuiker



Ook nodig:
- gesteriliseerde jampotten van 300 mlBij jams en chutneys verschilt de verhouding fruit en suiker nogal. Mijn tomatenchutney heeft 1 op 0,4, maar dat kun je altijd naar je eigen (zoete) mond aanpassen. Ook de keuze van de specerijen staat vrij. Snijd de tomaten in blokjes. Stop ze in een pan met dikke bodem, met suiker, de sappen, gember en eventueel knoflook en chilipeper. Breng dit zachtjes aan de kook. Rooster in een koekenpan koriander, sereh, komijnzaadpoeder, kaneel en nootmuskaat. Doe deze specerijen bij de tomaten, met een halve theelepel zout, wat verse peper en vanillesuiker. Laat dit minimaal een halfuur inkoken. Vaak goed roeren. Check de smaak als de substantie is ingedikt. Er kan extra limoensap of suiker bij. Giet in gesteriliseerde potten en laat deze afkoelen. De jam of chutney is een paar weken houdbaar.

  1. Nieuw: voortaan al het nieuws over koken en eten gratis in je mailbox

    Nieuw: voortaan al het nieuws over koken en eten gratis in je mailbox

    Wil je alles weten over voedsel: de trends, de prijzen en hoe het met de veiligheid van je eten is gesteld? Of wil je gewoon dagelijks antwoord op de vraag wat je nu weer moet eten? Meld je dan aan voor de gratis nieuwsbrief. Dan krijg je nieuws, tests, achtergronden, tips en trucs en nog veel meer van onze redactie Koken&Eten in je mailbox. Abonneer je vandaag nog op de nieuwsbrief van AD Koken&Eten. Klik hier om je aan te melden.