Volledig scherm
© Shutterstock

'Beschouw rokers en dikke mensen niet als slechte mensen'

Goedbedoelde campagnes die de gezondheid van burgers willen bevorderen, zoals die tegen roken en obesitas, hebben volgens sociaal psycholoog Susanne Täuber negatieve bijeffecten. ,,Mensen met overgewicht hebben er echt last van.''

Wat behelst uw onderzoek naar gezondheid en ­normen?
,,Het aanzien van mensen binnen groepen wordt door twee aspecten bepaald. Door vaardigheden, wat mensen kunnen, en door normen, gedrag dat mensen van elkaar verwachten. De afgelopen jaren is in Nederland veel moeite gedaan om de normen op het gebied van gezondheid te veranderen. Campagnes van de overheid ten aanzien van gewicht en roken zijn daarvan de beste voorbeelden.''

Hebben die campagnes effect?
,,Ja dat denk ik zeker. In vrij korte tijd is roken, ooit een normale bezigheid, naar de marge gedrukt. Roken wordt nu algemeen gezien als iets ongezonds waarmee je ook anderen belast. Steeds meer plaatsen worden rookvrij, kijk maar naar de campagnes voor een rookvrije generatie en het plan de Groningse binnenstad rookvrij te maken.''

,,Hetzelfde geldt voor overgewicht. Het wordt door anderen niet geaccepteerd als je te zwaar bent. Ook als je niet veroordelend wilt kijken naar iemand die te dik is, is het toch moeilijk je tegen die norm te verzetten. Je moet er dan elke keer moeite voor doen, normen zijn onbewust sterk aanwezig.''

Welke gedachte zit achter die gezondheidsnorm?
,,Het basisidee is een persoonlijke maakbaarheid: iedereen heeft de keuze niet te roken en slank te zijn. Die gedachte, dat je het heft zelf in handen hebt, is het handelingsperspectief. Terwijl de norm sterk vanuit de overheid wordt bepaald.''

,,Het paradoxale is dat de overheid wel die norm stelt, maar de verantwoordelijkheid van het gedrag steeds meer bij de burger legt. Dat gebeurt op veel vlakken, maar zeker ook op het terrein van gezondheid.''

Is dat persoonlijke maakbaarheidsidee terecht?
,,We weten dat overgewicht meerdere oorzaken heeft. Denk niet alleen aan voedselpatronen, maar ook aan sociaal-economische achtergrond, kennis en psychische gesteldheid. Het is te simpel om overgewicht te wijten aan onwil van de persoon in kwestie om aan een norm te voldoen.''

,,In de publieke opinie wordt dat wel zo gepresenteerd. Denk maar aan een foto van een persoon met overgewicht met een hamburger in zijn hand bij een artikel in de krant over stijgende zorgkosten door overgewicht. De lezer denkt dan ook: zie je wel, iedereen weet dat het ongezond is, dat overgewicht de maatschappij veel geld kost, en toch blijven 'ze' slecht voedsel eten. Mensen met overgewicht hebben daar echt last van.''

Op wat voor manier?
,,Zij voelen zich bekeken als zij iets in hun winkelwagentje doen. Bovendien gaat de motivatie achteruit om iets aan het probleem te doen als je met de nek wordt aangekeken. De gezondheidsnormen zoals die nu worden gehanteerd, werken averechts.''

Hoe zou dat anders kunnen?
,,Het is van belang ieders inzet te waarderen. Ik kan dat verduidelijken aan de hand van een voorbeeld. Hoogopgeleiden zullen, in hun wens gezond te leven, de schijf van vijf pakken en die zo goed mogelijk volgen. Maar laagopgeleiden redeneren vaak anders.''

Quote

Er moet meer oog zijn voor het gevaar mensen uit te sluiten

,,Gechargeerd: 'Mijn buurman gaat vijf dagen per week naar de snackbar en ik maar vier keer, dus doe ik het beter'. Daar kun je natuurlijk vragen bij stellen, maar die inzet, hoe beperkt ook, is wel van belang om iedereen mee te krijgen met het uiteindelijke doel van gezondheidscampagnes, namelijk bewustwording en gedragsverandering. Hetzelfde geldt voor roken.''

Worden rokers buitengesloten?
,,Begrijp mij niet verkeerd: ik heb ook kinderen en ik vind het goed dat zij zo min mogelijk met sigarettenrook in aanraking komen. Maar het idee om de binnenstad van Groningen rookvrij te maken heeft tot gevolg dat laagopgeleiden, die relatief meer roken dan hoogopgeleiden, het centrum gaan mijden.''

,,Dat staat op gespannen voet met het principe van een ongedeelde en inclusieve stad. Er wordt te weinig nagedacht over de gevolgen van dergelijke besluiten voor andere beleidsterreinen en uiteindelijk voor de mensen waar het om gaat.''

Hoe zou dat anders kunnen?
,,Mijn onderzoek ging niet over de vraag hoe dat anders zou kunnen. Het is aan beleidsmakers om daar oplossingen voor te bedenken. En er zijn ook verschillen per gezondheidsonderwerp. Als het om gewicht gaat, is het werkelijk krom dat aan de ene kant de burger wordt aangesproken op zijn verantwoordelijkheid terwijl de normen voor suikers in ons voedsel worden versoepeld.''

,,Wat roken betreft zou je kunnen denken aan rokerseilandjes in het centrum van de stad, maar daar zijn vast nog veel ingenieuzer oplossingen voor te bedenken. Het gaat er in elk geval om dat rigoureuze maatregelen en te eenzijdige overheidscampagnes op het terrein van gezondheid voor een deel van de bevolking tot uitsluiting kunnen leiden. Daar mag wel meer oog voor zijn.''

Volledig scherm
Susanne Täuber © Elmer Spaargaren/RUG

Susanne Täuber

Geboren
Erfurt (Duitsland), 4 maart 1980

1999-2004
Sociale psychologie, Universiteit Jena, Duitsland

2004-2009
Promotieonderzoek sociale psychologie, Universiteit Jena, Duitsland

2009-2013
Postdoctoraal onderzoeker, Rijks­universiteit Groningen

2013-2016
Universitair docent en Rosalind Franklin Fellow, Rijks­universiteit Groningen

2016-2018
Universitair hoofddocent en Rosalind Franklin Fellow, Rijks­universiteit Groningen

poll

Wat heeft jouw voorkeur?

  • Italiaans diner in restaurantje (67%)
  • All-inclusive buffet met ruime keuze (22%)
  • Om het even (10%)
15309 stemmen