Volledig scherm
© Thinkstock

Giftige pieterman plaagt badgasten Noordzee

Strandgangers aan de Noordzee hebben nog nooit zoveel last gehad van de pieterman. Het goudkleurige visje, van zo'n acht centimeter lang, prikt badgasten in de voet met zijn giftige stekel. De Koninklijke Nederlandse Redding Maatschappij (KNRM) krijgt vijf meldingen per dag binnen van pieterman-incidenten op de Waddeneilanden. Normaal is dat vijf per zomer.

Quote

Vergelijk het met een gemene bijensteek. Onbehan­deld heb je er een dag last van

Hans Witte, waterbioloog

De KNRM waarschuwt voor de kleine variant van het schuilende visje: de kleine pieterman. Bij Vlissingen is deze week een 10-jarig meisje geprikt, toen zij er per ongeluk een met de hand pakte. Ze had het visje gevangen met een schepnet. Op Zandvoort heeft hij al twaalf slachtoffers gemaakt.

Maar het de geschubde lastpost maakt nergens zoveel slachtoffers als in de Noordzee bij de Waddeneilanden Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog. Hij verstopt zich in het zand in ondiepe wateren. Loerend naar zijn prooi. Hij behoort tot de giftigste vissoorten van de wereld, maar zijn gif is niet dodelijk. Wel pijnlijk, als je zelf op het visje stapt. De pieterman jaagt niet op strandgangers.

Bijensteek
'Het doet even flink pijn. Acuut en stekend,' zegt Hans Witte, waterbioloog en pietermanexpert van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee. 'Vergelijk het met een gemene bijensteek. Onbehandeld heb je er een dag last van.'

Te pijnlijk om thuis mee te blijven zitten, volgens de Vlielandse huisarts Saar Schuling. ,'Strandgasten ervaren een hevige pijnlijke steek. Ze denken dat ze door een kwal zijn gebeten.' Het kan leiden tot plaatselijke zwellingen en rode voeten.

De KNRM-strandwachten maken zich normaal gesproken vooral druk om zwemmers die in gevaarlijke stromingen terechtkomen en om het afval dat de strandjeugd achterlaat. Nu staan de koene redders klaar om geprikte badgasten op te vangen. Even behandelen met heet water en het gif breekt af. Witte: 'Een truc die we hebben geleerd van ervaringsdeskundigen: de Noordzeeschippers.'

Strandwacht
De strandwacht pakt het goed op, volgens Schuling. 'Gestoken patiënten hebben nog niet bij mij hoeven langs te komen dit jaar.'

De pieterman is een geniepig ettertje. Zijn stekel steekt boven het zand uit, twee oogjes op de loer. Een nietsvermoedende strandganger trapt op hem. Een acute en intense pijn volgt als gevolg van een paar kleine prikwonden in de voet. De strandganger is vergiftigd.

De pietermannen worden 5 tot 8 jaar oud. De grote of gewone pieterman is een lange slanke vis met een lengte tot 40 centimeter. Hem zul je zelden nog tegenkomen. Hij is tot uitsterven toe met netten uit het water gevist. De grote pieterman was een delicatesse in de jaren '60. Lekker met een beetje dille en een snufje grof zeezout. Het lekkernijtje wordt nog geregeld opgediend bij Mauritanië of in de Golf van Biskaje.

De plaag van de Noordzee is zijn kleine broertje, de kleine pieterman. De kleine schuilvis is nog wel volop te vinden. Met zijn lengte van gemiddeld 8 centimeter valt er weinig van te smullen. Hij is door zijn kleine omvang ook moeilijk met netten te vangen. Vissers hebben er weinig mee op: je loopt het risico de stekel in je hand te krijgen. Het vangen is de moeite niet waard.

Hij is te herkennen aan zijn gouden kleur met een zilverachtige zweem erover. Met zijn relatief grote bek lijkt het alsof hij last heeft van een onderbeet. Bovenop tussen zijn ogen zit de gevaarlijke stekel als een hanenkam. De gifklier zit in de rugvin en wordt door de stekel geleid.

Verstopt
De pieterman zit al millennia lang verstopt in het zand van de Noordzee. Loerend. Hij graaft zich graag beschermd in het zand, daar waar het lekker warm is en het water ondiep. Hij staart naar boven, kijkend naar voorbij zwemmende prooi. Hij schiet uit de grond als hij honger heeft. Hij wordt daarom ook wel de hemelstaarder of sterrenstaarder genoemd.

Paleontoloog, geoloog en patholoog Georges Cuvier gaf hem in 1829 de wetenschappelijke naam Echirichtys vipera. Letterlijk vertaald: mindere adder. Het is onduidelijk wanneer hij de naam pieterman kreeg. In de twintigste eeuw is hij waarschijnlijk vernoemd naar Sint-Petrus, net als de zonnevis die ook naar de hemel staart, of simpelweg naar de roepnaam Pieter.

De laatste opleving van de pieterman was in 2006. Een recordjaar qua warmte met een tropische maand juli. Warmte is de meest aannemelijke verklaring voor de hoeveelheid van signaleringen van pietermannen.

Kou is dan ook de grote vijand van de pieterman. Een temperatuur lager dan 2 graden Celsius is dodelijk voor het visje. Bij een strenge winter vallen ze bij bosjes. Slaphangende stekels kenmerken dan het zand onder water. Kou is ook de enige vijand van de kleine piet. Van andere vissen heeft hij weinig te vrezen. Die zitten niet te wachten op een stekel in hun bek.

Hoewel de hemelstaarder niet van de kou houdt, is dat niet de hoofdreden dat hij in groten getale te vinden is in het warme ondiepe Noordzeewater. Hij volgt zijn voedsel, dat de warmte dit jaar opzoekt om te paaien.

De kleine pieterman eet het liefst paaiende grondels, een kleine baarsachtige vissoort. Grondels zijn kleine tot zeer kleine vissen, die vooral dienen als voer en aas voor commerciële vissen zoals zeebaarzen en kabeljauw. Ze sieren ook menig aquarium.

In de lente viel het op dat veel fauna al vroeg paaide. Veel vissen waren door de warmte bijzonder vroeg op pad dit jaar. Met een warme zomer erachteraan vullen jonge, hitsige grondels de Noordzee. Paaiende grondels delen het kustgebied met badgasten. De kleine pieterman volgt de grondels. Maar hij treft strandgangers, die op hem staan.

Mengsel
Via de rugvin worden badgasten geïnjecteerd met een bijzonder gif. Het is een mengsel van liefst 96 stoffen en op basis van eiwit. Vaak is gif op zuurbasis.

Tien tot twintig minuten de wondjes in heet water houden is genoeg. Bij 40 graden Celsius worden eiwitten instabiel en breken ze af. Met koud water behandelen is juist gevaarlijk, dan stollen de eiwitten.

Vooral mensen met een allergie moeten oppassen voor het pietengif. De ledematen kunnen er flink door opzwellen. De vergiftigde strandganger moet dan snel aan de medicijnen.

De KNRM-strandwachten staan klaar om in te grijpen. Twee weken geleden zijn zij voorzien van nieuwe strandunits. Daarmee zijn ze goed uitgerust om vergiftigde badgasten op te vangen.