Volledig scherm
Protest in Groningen tegen de gaswinning © anp

Kan de gaskraan in Groningen eigenlijk wel dicht?

gaswinningNederland zit in de kou als we de gaskraan definitief dichtdraaien, reageerde premier Rutte maandagavond tijdens Pauw & Jinek op Groningers die hem live op tv uitjoelden. Heeft Rutte gelijk? Tien vragen over Groningen en de aardbevingen beantwoord.

Decennialang werd de relatie tussen de gaswinning door de Nederlandse Aardolie Maatschappij (de combi van Shell, Exxon Mobil en de Staat die het gas wint) ontkend, zeker nu de bevingen pas vanaf de jaren '90 begonnen op te vallen. Naarmate de schokken in kracht toenamen en steeds meer huizen schade opliepen, groeide de woede in Noord-Groningen. Inmiddels wonen al 100.000 mensen in een huis met bevingsschade, blijkt uit recent onderzoek van de Rijksuniversiteit Groningen, de GGD en de stad Groningen. Een kwart daarvan heeft meermaals schade gehad.  

Hoeveel gas verbruikt Nederland en hoeveel daarvan komt uit Groningen opgepompt?
Jaarlijks verbruiken burgers en bedrijven zo'n 40 miljard kubieke meter gas. Het overgrote deel (viervijfde) kwam tot voor kort uit Groningen. Onder toenemende druk mag de NAM echter steeds minder uit de bodem halen, voor dit jaar heeft het Kabinet een plafond van 24 miljard m3 vastgesteld. Dat is ruim de helft minder dan enkele jaren terug (in 2013 werd nog 54 miljard kuub gewonnen). Groningers willen dat de winning echter nogmaals gehalveerd wordt of helemaal naar nul gaat.  

Welk deel van Groningen heeft last van de bevingen?
Een aanzienlijk deel van de provincie, met name het Noord-Oosten. De grens loopt half door Groningen-stad en  vervolgens noordelijk door de dorpen Winsum en Bedum, de geboorteplaats van Arjen Robben, naar de Eemshaven. Ten zuiden van de stad liggen villaplaatsen Haren en Zuid-Laren boven het bevingsgebied en oostelijker Veendam en Winschoten. Meeste seismische activiteit was er in de buurt onder Loppersum, waar minister Kamp in 2014 tomaten naar zijn hoofd kreeg, Huizinge en Appingendam, die in het hart van het gebied gesitueerd zijn.  

Hoeveel mensen wonen daar?
In totaal wonen er zo'n 150.000 mensen in het gebied, aldus het Sociaal Planbureau Groningen. Zij hebben sinds augustus 2013 bijna 75.000 schades gemeld bij de NAM, blijkt uit de najaarsrapportage van Nationaal Coördinator Groningen Hans Alders. 61.531 claims zijn inmiddels afgehandeld. Een meerderheid kreeg uiteindelijk een vergoeding tussen de 3.000 en 25.000 euro. De NAM was daar al ruim een half miljard (520 miljoen) euro aan kwijt. Tot en met volgend jaar is er nog eens 250 miljoen nodig, zo moeten er nog een kleine tienduizend woningen preventief worden versterkt. Bij elkaar raakt het budget van een miljard euro voor de Groningse aardbevingsschade snel op.

Hoe erg is het?
Veel bewoners zijn zwaar geëmotioneerd, zeker nu de NAM jarenlang uiterst karig was met het vergoeden van de schade. Ingehuurde experts beweerden veelvuldig dat niet bewezen kon worden dat scheuren door de bevingen zijn veroorzaakt. Sinds vorig jaar is die bewijslast echter omgedraaid en moet de NAM aantonen dat schade niet door de aardbevingen komt. Bedoeling is dat de NAM op grotere afstand komt te staan van de schade-afwikkeling.

Daarnaast zijn huizen bijna een miljard euro minder waard geworden door de bevingen, blijkt uit research van de RUG. In Groningen gaat het om 5.000 euro per huis gemiddeld, maar in Slochteren wel 20.000 euro en in andere dorpen nog meer. Probleem is dat een deel van de regio ook krimpgebied is, wat de huizenmarkt nog gecompliceerder maakt.

Daalt het aantal aardbevingen door de lagere gaswinning?
Er lijkt absoluut een relatie. 2016 was het rustigste jaar in een decennium en werden slechts 13 schokken boven de 1,3 op de Schaal van Richter genoteerd. Drie jaar geleden waren dat er nog 32. ,,Het lijkt er op dat de daling in seismiciteit samenhangt met de afname van de gaswinning de laatste jaren," constateert het KNMI.   Toch zijn er geen garanties: zo waren er afgelopen maand rond Loppersum ineens weer zes kleine aardschokken. Bovendien wil de daling niet zeggen dat grote bevingen, die het meest schadelijk zijn, uitblijven. Zwaarste tot nu toe was die van 3,6 op de Schaal van Richter bij Huizinge in augustus 2012. ,,Zware bevingen blijven zeker voorkomen," vertelde KNMI-seismoloog Läslo Evers afgelopen september in een technische briefing aan de Tweede Kamer. Dat stelt ook toezichthouder Staatstoezichthouder op de Mijnen (SodM).   Eerder noemde Belgische seismoloog Manuel Sintubin het nieuwe vorig jaar door SodM vastgestelde gaswinningplafond van 24 miljard kuub niet wetenschappelijk onderbouwd en gebaseerd op ,,drijfzand." Hij spreekt van schijnveiligheid richting de Groningers.  

Is het mogelijk de gaskraan snel dicht te draaien? Technisch is het goed te doen, ook dreigen er geen miljardenclaims voor de NAM en gashandelaar GasTerra: sinds 2012 worden er geen lange termijncontracten meer afgesloten met afnemers, schreef minister Kamp (EZ) vorig jaar aan de Tweede Kamer. Ook voor de schatkist is stoppen geen probleem: bedroegen de gasbaten vier jaar terug ruim 15 miljard euro per jaar, door het terugbrengen van de winning rekent het Kabinet voor 2017 op een kleine 3 miljard euro. Met de economie op volle stoom draait en de ene na de andere miljardenmeevaller voor minister Dijsselbloem, is dat op te vangen.  

Waarom stoppen we dan niet?
Er is een probleem: Het Groninger gas is van bijzondere kwaliteit. Waar vrijwel al het aardgas, onder meer uit Rusland, 'hoogcalorisch' is, komt uit Groningen 'L-gas': laagcalorisch aardgas. Verschil is dat L-gas 14 procent stikstof en daarmee minder energie bevat.

Nu komt het en dat is waar premier Rutte op doelt: alle miljoenen cv-ketels in Nederland kunnen enkel laag calorisch gas uit Groningen aan. Pas vanaf dit jaar zijn nieuwe ketels verplicht ook geschikt voor hoogcalorisch gas. Alle cv-installaties snel vervangen kost ruim veertien miljard euro. En daar blijft het niet bij: 4 miljoen Duitse gezinnen en 2 miljoen huishoudens in Frankrijk en België gebruiken ook het L-gas uit Groningen. Inmiddels is afgesproken dat Duitsland vanaf 2020 over gaat naar hoogcalorisch gas en België en Frankrijk vanaf 2024. Tot dan toe moet gas naar onze buurlanden en Frankrijk.  

Tom Poes verzin een list! Of gaat dat niet?
Hoogcalorisch gas kan laagcalorisch worden gemaakt door stikstof bij te mengen. De GasUnie heeft meerdere menginstallaties waar dat gebeurt. Plan was om nog zo'n fabriek bij te bouwen in het Groningse Zuidbroek, een investering van een half miljard euro. Dit najaar heeft minister Kamp de bouw echter op de lange baan geschoven. Volgens het Kabinet is de investering niet rendabel nu de behoefte aan Gronings gas vanaf 2020 snel afneemt doordat Duitsland, Frankrijk en België overgaan naar hoogcalorisch. Door de verduurzaming daalt de gasbehoefte jaarlijks sowieso met 1,13 procent, is in het Energieakkoord afgesproken. Dat zal straks nog sneller dalen. Zo heeft het Kabinet de plicht om nieuwe wijken op het gasnet aan te sluiten recent geschrapt.  

Waar moeten we ons gas vandaan komen als Groningen dichtgaat?
Bijvoorbeeld uit Noorwegen of uit Rusland. Dat doen we al. In 2015 importeerden we voor het eerst bijna net zoveel gas als we verbruikten. Ook kunnen we sinds kort LNG - liquid natural gas, vloeibaar gemaakt gas -  vanuit heel de wereld importeren en opslaan in een nieuwe terminal op de Rotterdamse Maasvlakte. Daarna kan het weer vluchtig gemaakt worden.  

De vraag is uiteraard hoe wenselijk met name de Rusland-optie is. Met Poetin die zich steeds agressiever opstelt en MH17 en Oekraïne nog vers in het geheugen willen Nederland en Europa juist minder afhankelijk worden van Rusland en Gazprom. Dat lukt trouwens niet, de werkelijkheid is weerbarstig. In 2016 exporteerde Gazprom een recordhoeveelheid van 180 miljard m3 gas naar Europa. De bouw van een tweede pijplijn - Nordstream 2 - door de Baltische Zee en de Oostzee naar Duitsland vordert ondertussen gestaag.  

De Groningers kunnen het dichtdraaien dus vergeten?
Dat niet. Veel partijen bepleiten in hun verkiezingsprogramma's de gaswinning verder terug te dringen. In het Noordelijke verkiezingsdebat medio februari zeiden op de VVD na alle uitgenodigde lijsttrekkers (CDA, ChristenUnie, D66, GroenLinks, PvdA en 50PLUS) dat zij naar maximaal 12 miljard kuub per jaar willen komende Kabinetsperiode. Daarmee gingen sommigen verder dan hun eigen verkiezingsprogramma.  

Wij zijn een modern koloniaal wingewest, zeggen boze Groningers. Is dat terecht?
Het is hoe je er tegenaan kijkt. Feit is dat het gigantische 2800 miljard kuub gas tellende Groninger-veld sinds de ontdekking in 1959 al een kleine 300 miljard euro (€265 miljard in de periode 1963-2013) heeft opgebracht. Dat geld ging naar heel Nederland. Onze sociale zekerheid is er mede door opgebouwd, jaarlijks konden Kabinetten er miljarden extra door besteden. Deels kwam dat geld in Groningen terecht. Verder ontvangen de Groningers al jaren een beetje korting - enkele tientjes per jaar per gezin - op hun gasrekening, de zogenaamde Noordenkorting.

In 2007 beloofde het toenmalige Kabinet verder de Noordelijke provincies miljarden in ruil voor het schrappen van de Zuiderzee-lijn. Het gaat onder meer naar de zuidelijke ringweg in Groningen, betere railverbindingen en andere knelpunten.  

Waar het specifiek op de bevingen aankomt heeft Groningen ruim een miljard euro gekregen voor schadeherstel. Ook hebben het Rijk, de provincie en de NAM de Economic Board Groningen opgericht om het aardbevingsgebied economisch te versterken. De komende jaren is er 100 miljoen euro beschikbaar. Zo loopt er een pilot waarbij het gebied als eerste mag testen met 5G, de volgende generatie super snel mobiel internet.