Volledig scherm
CPB-directeur Laura van Geest: 'Ons zelfbeeld klopt niet'. © Pim Ras fotografie

CPB: Lager opgeleiden lopen hun achterstand later niet meer in

Het kabinet bedenkt van alles om mensen met minder talent te ondersteunen, maar de praktijk is weerbarstig. Wie als lager opgeleide van school komt, is niet alleen slechter af, maar raakt in zijn verdere leven ook steeds meer achterop, waarschuwt CPB-directeur Laura van Geest.

In Nederland koesteren we het idee dat dubbeltjes ook kwartjes kunnen worden. Wie woekert met zijn talenten, kan het ver schoppen. De overheid geeft een steuntje in de rug. Maar de werkelijkheid is anders, stelt Laura van Geest, sinds 2013 directeur van het Centraal Planbureau. ,,Ons zelfbeeld klopt niet. We zien onszelf als een land dat solidariteit hoog in het vaandel heeft . Dat ook mensen met weinig talent het maximale uit zichzelf laat halen. Maar dat blijkt helemaal niet waar.''

Dat is een ontnuchterende conclusie op Prinsjesdag.

,,Ik was zelf ook verrast. Maar de cijfers laten het zien. De minst presterende kinderen op de basisschool behoren op 9-jarige leeftijd nog tot de wereldtop, maar eenmaal op de middelbare school zakken ze naar de Europese middenmoot. Met onze beste leerlingen gebeurt het tegenovergestelde: zij scoren internationaal gezien op hun 15de beter dan op hun 9de''

Er gaat iets mis in ons onderwijs?

,,Met zomerscholen en bijles kunnen we wat repareren. Maar de leraar is het belangrijkste instrument: die kan groeien in het lesgeven aan verschillende niveaus in één klas. Maar er is geen quick fix. En de gevolgen zijn groot: wie als laag opgeleide van school komt, raakt op latere leeftijd alleen maar verder op achterstand. Als kinderen niet willen leren, denken ouders nog wel eens dat ze wel bijleren zodra ze eenmaal aan het werk zijn. Maar de verschillen tussen hoger- en lager opgeleiden worden op latere leeftijd alleen maar groter."

Wat zijn die verschillen?

,,Lager opgeleiden verdienen niet alleen minder, maar zijn ook ongezonder en minder gelukkig. Dat gun je niemand. Pech bestaat, maar als je daar wat aan kunt doen, moet je dat niet laten. We weten bijvoorbeeld dat iemand die ooit met jeugdzorg in aanraking is geweest, vaak op latere leeftijd gebruik maakt van andere regelingen, zoals de bijstand of een wajong-uitkering. Dat weten we gewoon. Die kennis biedt kansen op een betere aanpak, maar om goed te kunnen samenwerken, moet je wel gegevens kunnen uitwisselen.''

En dat gebeurt niet?

,,Privacy is vaak een probleem. En om maatwerk te kunnen bieden, moet je accepteren dat mensen ongelijk worden behandeld. Dat idee roept ook weerstand op. Effectief beleid voeren is lastig."

Wat kan een nieuw kabinet verder?

,,Lageropgeleiden roken, drinken te veel, eten te veel en bewegen te weinig. De gedragseconomie leert ons dat voorlichting vaak te weinig uithaalt en dat verbieden of duurder maken soms gewoon het beste is. Maar verboden vinden we in Nederland ingewikkeld, paternalistisch. Je mag niet meer roken in het café, maar dat heeft heel wat strijd gekost."

U zegt: verboden zijn het overwegen waard?

,,Ja, soms is het een route die ongelijkheid vermindert."

Maar u maakt het niet concreet. U zegt niet: het kabinet moet roken verbieden.

,,Dat is niet onze taak. Dat is aan de politiek."

U signaleert slechts?

,,Het is niet mijn taak om te zeggen: dit moet u doen. Maar wel: beseft u dit? Weet u dat dit speelt?"

U bent misschien net op tijd. De inkt van het regeerakkoord is nog niet droog.

,,Toen ik dit verhaal begon te typen, dacht ik dat het er misschien al zou zijn. Maar natuurlijk hopen we altijd dat het wordt opgepikt. Soms gebeurt het direct, soms moeten we langer wachten. Onze eerste studie naar de kosten van de vergrijzing verscheen eind vorige eeuw. Het duurde lang voordat de politiek maatregelen nam. Maar dat geeft niet. Bureaus als het onze zijn er niet voor de korte klap."