Volledig scherm
Klaver, Rutte, Pechtold en Buma tijdens een onderonsje in de tuin van het Catshuis. © ANP

Zo klapten de formatiegesprekken met Jesse Klaver

ReconstructieReconstructie van een tweede poging om GroenLinks aan boord van het nieuwe kabinet te krijgen. Over het afstoten en aantrekken van Klaver en de verbijstering van VVD, CDA en D66 over de koerswendingen van GroenLinks.

Volledig scherm
Informateur Tjeenk Willink. © ANP

De gesprekken, thuis bij informateur Tjeenk Willink aan de Pompstationweg in Scheveningen, zijn al ruim een dag gaande als de parlementaire pers er woensdag 7 juni lucht van krijgt. Dinsdag hebben CDA-leider Sybrand Buma en D66-voorman Alexander Pechtold tegen Mark Rutte gezegd: 'Ga jij maar mede namens ons met Klaver praten of er een opening in zit.'

Rutte en Klaver lopen dinsdag en woensdag over het pad naar de voordeur van Tjeenk Willink. Als de pers uiteindelijk woensdagmiddag op de stoep staat, zitten Klaver en Rutte al acht uur aan koffie en thee. De inzet van Rutte komt erop neer dat deals zoals de EU met Turkije sloot volkenrechtelijk in de haak zijn en óók met andere landen kunnen worden gesloten.

Morele ondergrens

Volledig scherm
© ANP

Als de twee politici bij Tjeenk Willink vertrekken, heeft Klaver geen beweging gemaakt. Geen Turkijedeals, vindt hij. Voor Rutte mag het in de haak zijn, hij is er Europese medearchitect van, maar het klopt niet. Klaver vindt dit de ‘morele ondergrens’ waar GroenLinks niet doorheen wil.

Dat is dan ook wat Rutte woensdagavond telefonisch meldt aan Pechtold en Buma: Jesse wil niet, dit is een doodlopende weg. De conclusie ligt alle spelers op de lippen, maar hij is nog niet hardop uitgesproken. De volgende dag zullen ze dat officieel moeten vaststellen.

Met zijn vieren komen ze na de eerste breuk in de formatie weer bij elkaar op het Catshuis. Waar de buitenwacht denkt dat het weer begint, nu ze om tafel zitten, is dat in werkelijkheid het begin van het einde. Klaver herhaalt in aanwezigheid van VVD, CDA en D66 dat hij niet van overtuigd is van het juridische fundament. 

Maar dan komt Tjeenk Willink aan het einde van de donderdag met een advies van Buitenlandse Zaken, van de directie Juridische Zaken. Op basis daarvan schrijft de informateur een compromis van twee alinea’s dat Klaver moet overtuigen. Daarin staat specifiek genoemd dat iedere vluchteling individueel recht houdt om asiel aan te vragen. Maar ook dat de Turkijedeal niet in strijd is met het Vluchtelingenverdrag en dat meer van zulke deals, met Noord-Afrikaanse landen, mogelijk zijn. 

Overtuigd

Niemand verwacht dat dit document nog enige impact heeft. Klaver heeft zijn kaart gespeeld, Rutte heeft uren alleen met de GroenLinkser gesproken. Dan komt er een donderslag bij heldere hemel: Klaver laat weten dat hij om is. Hij accepteert de uitleg van Buitenlandse Zaken. Klaver zegt volgens ingewijden: 'We gaan het doen. Ik neem die stap. We zijn overtuigd.' In koor zijn VVD, CDA en D66 verbaasd.

Bij GroenLinks wordt ‘de draai’ keihard ontkend. ,,Die teksten zijn niet gebruikt”, zegt een ingewijde stellig. ,,Jesse heeft alleen aangegeven verder te willen praten.” Volgens GroenLinks willen VVD en CDA alle migranten uit Noord-Afrika terugsturen. Ongeacht of het economische vluchtelingen of oorlogsvluchtelingen zijn. Maar die donderdagavond geven Rutte en Buma aan tóch te overwegen onderscheid te maken tussen die twee groepen. Precies waar het pijnpunt van Klaver ligt.

Vrijdag 9 juni krioelt het in de Tweede Kamer. De verwachting is dat er nu een stap van betekenis wordt gezet. In de loop van de ochtend lopen Klaver en zijn secondant Kathalijne Buitenweg vanuit hun nieuwe werkkamers naar de vertrekken van de grootste partij.

Halbe Zijlstra opent de deur van zijn kamer, waar Rutte ook al zit. Dan schuift Klaver een document over de notenhouten tafel: hij heeft nog wat aanvullingen. Als Rutte en Zijlstra het document lezen, zien ze dat Klaver wéér een draai heeft gemaakt. 

De doodsteek schuilt in de toevoeging dat Nederland elk jaar tussen de 2500 en 25.000 vluchtelingen moet opnemen. Die eis was precies het punt waarop de eerste onderhandelingen met GroenLinks over migratie stukliepen. Rutte en Zijlstra vinden het idioot. Ze taxeren dat Klaver kennelijk geen ruimte krijgt om in zee te gaan met VVD, CDA en D66.

GroenLinks stelt echter dat VVD en CDA de tekst steeds verder aanscherpten en daarmee eerder verder dan dichter bij de ‘morele ondergrens’ van GroenLinks kwamen.

De vier nemen afscheid, maar niet zonder dat de VVD’ers concluderen dat het vreemd is dat Tjeenk Willink hier niets van meekrijgt. Daarom volgt vrijdagmiddag een onverwachte Catshuissessie. De onderhandelaars verwachten dat het daar zal breken.

Draai

Als Tjeenk Willink is bijgepraat, constateert hij ook dat er een onwerkbare situatie is ontstaan. Toch wil hij dat iedereen het weekend benut, wellicht ontstaan er nieuwe inzichten. En zowaar: op zondagmiddag draait Klaver wéér door te zeggen dat die eis van 25 duizend vluchtelingen per jaar niet zo hard moet worden gezien.

Maandag 12 juni volgt de eindconclusie. Klaver zegt uiteindelijk dat hij het toch niet trekt. Hij is het niet eens met het document dat Tjeenk Willink over migratie heeft gemaakt. Rutte, Buma en Pechtold kunnen er wel mee instemmen. De breuk is definitief en is volgens hen de schuld van GroenLinks. Die partij schuift de zwartepiet naar VVD en CDA, die een ‘slikken of stikken’-houding hadden. ,,De partijen hebben een gezamenlijk belang om de schuld bij ons te leggen.”

Om kwart voor tien maandagavond loopt Tjeenk Willink het Koetshuis van het Catshuis binnen waar de pers zich heeft verzameld. Daar verwoordt hij droogjes het gevoel dat hem de afgelopen dagen bekroop. ,,Zo nu en dan dacht ik: wat zou het fijn zijn als de vier partijen eens een gezamenlijke conclusie zouden trekken.''