Volledig scherm
De cabaretiers van De Kwis. Rechts Theo van Gogh © Pim Ras / ANP

'Liever maar niet meer zo grof'

Met de moord op Theo van Gogh, morgen 10 jaar geleden, kreeg volgens vele cabaretiers ook het vrije woord in ons land de genadeklap. 'Collega's zijn voorzichtiger geworden.'

Volledig scherm
Freek de Jonge © ANP
Quote

Het is moeilijker geworden en gebleven om je uit te drukken

Freek de Jonge

Ooit grapte Freek de Jonge: 'als we abortus op tijd hadden gelegaliseerd, dan hadden we het hele christendom niet gehad.'

Nu zegt de cabaretier: 'Kijk, ten aanzien van de islam zou ik wel wat voorzichtiger zijn met mijn opmerkingen. Ik heb een kritische houding tegenover dat geloof, maar ik voel me niet bepaald gedwongen om heiligdommen van de moslims te beledigen.'

En dat heeft volgens de senior van de Nederlandse kleinkunst, heel veel te maken met die gruwelijke moord in de Amsterdamse Linnaeusstraat, morgen exact 10 jaar geleden. Want met het bloed van de opiniemaker/cineast/columnist/presentator vloeide volgens velen ook het vrije woord weg. Denk maar aan het lijk van Van Gogh, daar voor die kopieerwinkel. Het mes van zijn moordenaar Mohammed B. stak recht uit zijn borstkas. Maar dat wapen sneed ook de scherpe randen van de satire weg, oordeelde grappenmakend Nederland. Wie durft er na zo'n gruwelijke daad nog alles te zeggen?

Freek de Jonge dus niet. 'Het is moeilijker geworden en gebleven om je uit te drukken. Maar het is de vraag of dat erg is. Is het niet de normaalste zaak van de wereld dat je goed nadenkt voor je in het openbaar iets zegt? Ik vind eigenlijk van wel.'

Joep van Deudekom had 10 jaar geleden thuis een jong gezin. Hij zag hoe zijn vriend en collega Peter Heerschop in de televisiestudio van Kopspijkers klappen kreeg van Hells Angels die hun grappen over de motorclub niet konden waarderen. En natuurlijk zag ook hij de beelden van de vermoorde Theo van Gogh.

Zelfbescherming
Heus, toen is er echt wel eens een grap bij cabaretier Joep van Deudekom opgekomen die hij niet maakte uit, nou ja, zelfbescherming. 'Ik dacht: ik ga niet elke week mijn leven op het spel zetten om mijn mening maar te verkondigen. Maar nu durf ik 99 procent van de grappen wel weer te maken.' Vanaf vanavond (20.25 uur, NPO1) probeert Van Deudekom presentator Paul de Leeuw, een gast en televisiekijkend Nederland aan het lachen te krijgen, samen met Rob Urgert, Jeroen Woe en Niels van der Laan. In een zaaltje bij de televisiestudio in Almere waar De Kwis vandaag wordt opgenomen, bedacht het kwartet de afgelopen dagen de grappen en grollen voor de eerste uitzending van het nieuwe seizoen.

In dat zaaltje wordt volgens Van Deudekom net zo veel gediscussieerd als gelachen. 'De vraag of een bepaalde grap wel of niet kan, komt dagelijks voorbij. Niet uit angst voor bedreigingen, of voor geweld. Maar veel meer omdat we mensen niet willen kwetsen. We willen niet té grof zijn, dan streef je je doel voorbij.'

Vrije woord
Jack Spijkerman presenteerde 4 dagen na de moord op Van Gogh een historische uitzending van het succesvolle televisieprogramma Kopspijkers. De cabaretiers die normaal gesproken mensen uit het nieuws persifleerden, zaten toen zonder schmink als zichzelf aan de bar bij Spijkerman. Maar ze durfden geen stelling te nemen over de moord op Van Gogh.

Volledig scherm
Jack Spijkerman © ANP
Quote

Het vrije woord was vermoord, lag dood op straat in Amsterdam

Jack Spijkerman

Spijkerman, nu: 'Ik vond dat een heel indrukwekkende uitzending. We wisten het ook echt even niet meer. Hoe kun je grappen maken over zoiets? Het vrije woord was vermoord, lag dood op straat in Amsterdam. Het is nooit meer hetzelfde geworden. Toen Henk Spaan en Harry Vermeegen in de jaren '80 de paus belachelijk maakten met Popie Jopie, kregen ze boze brieven van een paar katholieken, maar dat was het dan wel. Maar in het vorige decennium veranderden de klachten in bedreigingen. En in het geval van Theo van Gogh dus moord.

Voor die daad kwamen de Hells Angels al bij ons op bezoek. Dan denk je de volgende week toch: laten we nu maar even geen geintjes maken over die motorclub, ik wil geen tik voor mijn bek. Zo werkt dat gewoon.

Een deel van de cabaretiers met wie ik samenwerkte zit nu bij De Kwis. Ik weet zeker dat zij er voorzichtiger mee omgaan nu. Ze moeten wel. Zeker met wat er nu allemaal gebeurt in de wereld.'

Harde grappen
'Je kunt alles zeggen, maar de vraag is of je dat moet willen,' menen Howard Komproe (comedian en auteur van het boek De Grens van de Grap) en zijn collega Jan-Jaap van der Wal. De twee treden heel regelmatig op in het Amsterdamse comedycafé Toomler.

Quote

Als je een kaartje koopt, in de zaal wacht tot het licht dooft en de comedian opkomt, dan weet je dat je harde grappen kunt verwachten

Howard Komproe

Komproe: 'Zeker daar moet het kunnen. Als je een kaartje koopt, in de zaal wacht tot het licht dooft en de comedian opkomt, dan weet je dat je harde grappen kunt verwachten. Het is niet de wachtruimte van een tandarts.'

Van der Wal: 'Het is een verschil of je in een theater staat, of op de televisie komt. Dat is een andere arena.'

Komproe: 'Natuurlijk waren we allemaal verbijsterd, direct na de moord op Van Gogh. En natuurlijk gingen we kort daarop bewuster om met onze grappen. Dat is een menselijke reactie lijkt me. Maar na een week of 5, 6, 7 ging iedereen weer op de oude voet verder. En dat lijkt me ook heel normaal.'