Volledig scherm
© AD

Cruijffie, icoon voor de eeuwigheid

Verlosser, legende, fenomeen, mythe, genie, stilist, vrijdenker, oer-Ajacied, revolutionair, ruziemaker, orakel, taalkunstenaar, anarchist, icoon. En tegelijk: gewoon Jopie uit Betondorp, de voetballer van alle Nederlanders. De alomvattende grootsheid van Hendrik Johannes Cruijff (1947-2016) is niet in woorden te vangen. Niettemin: een poging.

,,In zekere zin ben ik waarschijnlijk onsterfelijk,'' zei hij ooit, zelf. Johan Cruijff liet vele quotes na, maar dit was misschien wel de meest vooruitziende.

Zoiets over jezelf zeggen en tegelijk heel bescheiden blijven, in nota bene dezelfde zin: Cruijff kon dat. Bovendien had hij gelijk natuurlijk. Cruijff ís in symbolische, culturele en voetbaltechnische zin onsterfelijk. Zijn nalatenschap is zo groot en veelomvattend, dat hij eeuwig zal voortleven als de grootste Nederlander van zijn tijd.

Quote

Als held van alle babyboo­mers gaf hij het na-oorlogse Nederland een gezicht en zelfver­trou­wen.

Volledig scherm
© ProShots

De ijkpunten in zijn leven werden de ijkpunten van een tijdperk, omarmd door opeenvolgende generaties. Van zijn debuut tegen GVAV tot zijn stift tegen Haarlem. Van het WK in 1974 tot zijn landstitels met FC Barcelona. Van drie Europa Cups op een rij met Ajax, tot het fascinerende, door rancune gedreven kampioensjaar bij Feyenoord.

,,Johan Cruijff was van alle Nederlanders,'' zei Koning Willem-Alexander gisteren.

Dat was haast letterlijk zo. Vrijwel iedere Nederlander van pakweg dertig jaar of ouder heeft levende herinneringen aan Cruijff. Vanuit het stadion of gewoon van voor de televisie, maar in ontelbare gevallen ook in levende lijve. Cruijff was altijd aanraakbaar, letterlijk of in figuurlijke zin. Een man zo eigenwijs als je ze maar bedenken kunt, maar tegelijk wars van kapsones.

Nooit te beroerd voor een babbeltje of een foto. Nooit kortaf tegen zijn ontelbare bewonderaars, zelfs niets wanneer ze letterlijk aan zijn lijf hingen.

Quote

Zoveel iconische foto's verbeelden de herinne­ring aan Cruijff, vaak wijzend en sturend, als hét handels­merk van de grote dirigent.

In 2012 stelde het Amsterdam Museum een tentoonstelling samen van mensen die ooit met Cruijff op de foto gingen: 'Johan en ik'. Het tijdperk van de selfie was nog niet aangebroken, bovenal gaf het project een authentiek en hartverwarmend beeld van Cruijff, als de jeugdheld van haast iedere Nederlander. Ontelbare huis-tuin-en-keuken-foto's sierden de tentoonstelling, doorspekt met kleine persoonlijke herinneringen.

Geen voetballer werd in Nederland zo hartstochtelijk gecultiveerd als Cruijff. Zijn haardracht, zijn rugnummer, zijn taalgebruik, zijn lichaamstaal. Zoveel iconische foto's verbeelden de herinnering aan Cruijff, vaak wijzend en sturend, als hét handelsmerk van de grote dirigent. Dat juichen na een doelpunt, met een klein huppeltje, en één arm zwaaiend in de lucht.

Dat stuk tape in zijn rechterhand, op weg naar zijn wereldgoal tegen ADO Den Haag. Zijn gang naar de dug-out, om Leo Beenhakker van advies te voorzien tegen FC Twente. De lollies van het merk Chupa Chup, die hij als coach in Nou Camp zo achteloos in zijn mondhoek stak, in de plaats van die vermaledijde sigaret.

Sommige van zijn oneliners waren zo memorabel, dat ze stilaan clichés werden. ,,Elk nadeel heb z'n voordeel.'' ,,Da's logisch.'' ,,Je moet schieten, anders kun je niet scoren.'' ,,Als je niet op tijd bent, ben je óf te vroeg, óf te laat.''

Volledig scherm
© Proshots
Volledig scherm
© ProShots

Babyboomers

Cruijff zelf was in symbolische zin overal op tijd, in de zin dat hij tijdperken ook in historisch/culturele zin veranderde. Als held van alle babyboomers gaf hij het naoorlogse Nederland een gezicht - en oneindig zelfvertrouwen. Het WK van 1974 werd zijn ultieme zomer van glorie, ondanks de verloren finale tegen Duitsland. Aan de hand van Cruijff speelde Oranje onnavolgbaar, revolutionair, nooit vertoond voetbal.

Zelfs in Spanje veranderde Cruijff het leven van alledag. De Amsterdammer kwam uitgerekend in de jaren 70 naar Catalonië, in het tijdperk van repressie en onderdrukking door generaal Franco. Juist in dat decor maakte hij FC Barcelona, hét symbool van het Catalaanse volk, voor het eerst in veertien (!) jaar landskampioen. De legendarische 0-5 zege op Real Madrid: het was veel meer dan een voetbaloverwinning. Cruijff liet de Catalanen huilen van geluk.

Maar bovenal veranderde hij het voetbal zelf. Als de geniale voetballer die hij was, uiteraard, maar ook als de briljante voetbaldenker, die tijd en ruimte zag waar anderen zich niets bij voor konden stellen. Eerst bij Ajax en Oranje, later bij FC Barcelona. Zijn nalatenschap in voetbaltechnische zin is oneindig vaak benoemd, door haast iedereen met wie hij ooit werkte.

,,Cruijff veranderde alles,'' zei Pep Guardiola. ,,Hij is veruit de invloedrijkste man in het voetbal van de laatste veertig of vijftig jaar.''

Cruijff kneedde met Rinus Michels het totaalvoetbal van Ajax en Oranje. Hij vormde voetballers zoals Dennis Bergkamp en Marco van Basten bij Ajax. In zijn jaar bij Feyenoord transformeerde hij modale voetballers zoals Stanley Brard en André Hoekstra tot kampioenen, door ze bijna letterlijk bij de hand te nemen. Als coach van FC Barcelona liet hij zijn 'Dream Team' weergaloos en onconventioneel voetballen.

Volledig scherm
© ProShots
Volledig scherm
© ProShots

Alleen bondscoach van Oranje werd hij nooit, tot teleurstelling van velen. ,,Je had het gewoon moeten doen, bondscoach worden,'' zei Van Basten destijds. ,,En niet zo moeten zeuren.''

Want onmiskenbaar was er rond Cruijff óók altijd gedoe en geruzie. Zo vriendelijk en aanraakbaar als hij was voor de mensen in zijn buurt, zo rancuneus en hard was hij voor iedereen die kritisch was, of zelfs maar sceptisch. Cruijff haalde energie uit conflicten, op jonge leeftijd al. Hij bevocht de rechten van profvoetballers, door zich keihard op te stellen in onderhandelingen met bestuurders, geholpen door zijn schoonvader Cor Coster.

Zijn anarchistische inborst was zijn kracht, maar maakte hem soms ook kwetsbaar. De revolutie zoals hij die in 2010 ontketende bij Ajax, liep op een mislukking uit. De oud-voetballers die de jeugdopleiding moesten hervormen, lagen al snel rollebollend op straat.

Maar hoeveel vijanden hij ook maakte in alle episoden van zijn leven: niemand plaatste ooit vraagtekens bij zijn grootsheid. Met al zijn gezichten, al zijn ideeën en al zijn onvergetelijke momenten, werd Johan Cruijff een fenomeen voor de eeuwigheid. Een onsterfelijk icoon.

Volledig scherm
© ProShots
  1. De Jong verwacht geweldige wedstrijd in Napels: ‘Nu gaat het er echt om’
    Video

    De Jong verwacht geweldige wedstrijd in Napels: ‘Nu gaat het er echt om’

    FC Barcelona-middenvelder Frenkie de Jong kan morgenavond (21.00 uur) in de wedstrijd in de achtste finale van de Champions League tegen Napoli rekenen op een basisplaats. Hij kijkt uit naar het duel in Stadio San Paolo in Napels. ,,De spanning is bij deze wedstrijden een stuk groter dan in de groepsfase. Nu gaat het er echt om. Ik verwacht twee geweldige wedstrijden”, aldus De Jong op de website van de UEFA.