Populaire monnik Maarten Luther was eigenlijk gewoon een marketingman

Als geen ander wist de Duitse monnik Maarten Luther zijn boodschap en zichzelf te verkopen. De kerkhervomer werd de meest afgebeelde man van de 16de eeuw.

Volledig scherm
Conservator Tanja Kootte van Museum Catharijneconvent bij de vitrine met het dodenmasker van Maarten Luther. Op de achtergrond een portret van Luther van Lucas Cranach. © Angeliek de Jonge
Volledig scherm
Luther, icoon van de Reformatie, portret van kunstschilder Lucas Cranach. © Museum Catharijneconvent

Hij is zelfs populairder dan Darth Vader uit Star Wars. Het Playmobilpoppetje van Maarten Luther is het best verkochte poppetje ter wereld. Meer dan 750.000 figuurtjes van Maarten Luther gingen over de toonbank. Ook op de expositie Luther, icoon van 500 jaar Reformatie, in Museum Catharijneconvent staat het Playmobilpoppetje van Maarten Luther. Het staat symbool voor de enorme populariteit van de Duitse kerkhervormer, die met zijn revolutionaire ideeën voet aan de grond kreeg in de Lage Landen.

Wie was Maarten Luther? Een hervormer die 95 stellingen aan de kerkdeur van de slotkapel van Wittenberg spijkerde (‘wellicht plakte hij het pamflet op de kerkdeur’, zegt conservator Tanja Kootte) en daarmee de grondvester werd van het protestantisme. Ja, maar Luther was ook een populist, gewiekste marketingman en gewone gezinsman. Kortom, een man met meerdere gezichten.

Omdat het 500 jaar geleden is dat Luther zijn protest tegen de paus en de (rooms-katholieke) kerk publiekelijk maakte, belicht Museum Catharijneconvent deze onbekende ascetische monnik die uitgroeide tot een mediaman pur sang. ,,Hij vond het heel belangrijk dat zijn ideeën, zijn naam en beeltenis verspreid werden’’, licht Kootte toe. Zijn vriend, kunstschilder Lucas Cranach, maakte tal van portretten van Luther en droeg daarmee bij aan zijn bekendheid.

Luther (1483-1546) stelde de handel in aflaten aan de kaak. De (rooms-katholieke) kerk verrijkte zich door gelovigen hun zonde af te laten kopen. Zo kon het volk de goddelijke genade verkrijgen. Deze praktijken stuitten Luther tegen de borst. Door de bijbel samen te vatten in het Duits in kleine boekjes wist hij het volk te bereiken.

Volkstaal

,,Luther was heel goed in het populariseren van de bijbel. Met korte en krachtige zinnen in de volkstaal wist hij een groot publiek te bereiken. Handig maakte hij gebruik van de boekdrukkunst. Al snel zocht hij de beste drukker: Cranach. Die versierde de titelpagina van zijn bijbeltjes. Daarop stond ook groot: Martinus Luther, Wittenberg. Ik kom uit Wittenberg. Het is de media- en marketingman Luther’’, zegt Kootte.

Volledig scherm
Luther als vader van een gezin. © Museum Catharijneconvent

Prachtig is de gang in Museum Catharijneconvent, ingericht als een schemerige kloostergang met vitrines met daarin tal van deze bijbeltjes. Aan de muur hangen brandende elektrische kaarsen die voor veel sfeer zorgen.

Brandstapel

In 1521 werd Luther in de ban gedaan door paus Leo X en moest hij bescherming zoeken bij een Duitse vorst. Zijn boeken werden op de brandstapel gegooid. Wie zijn bijbeltje in bezit had, kon ook op de brandstapel eindigen. Luther schreef een lied over deze eerste martelaren: ‘Ein neues Lied wir heben an’.

,,Luther had door dat hij zich moest profileren. Het publiek moest weten hoe hij eruit zag. Op tal van prenten staat zijn afbeelding. Zo is Luther te zien als ascetische monnik, geleerde kerkvader, promovendus, als vogelvrije ketter met een zware baard en als hervormer met een zwarte baret. Van Luther wordt gezegd dat hij de meest afgebeelde persoon is van de 16de eeuw. Hij was de man die gebroken heeft met de paus en de kerk. Als Luther nu geleefd had, zou hij volop twitteren en selfies rondsturen’’, zet Kootte uiteen.

Quote

Als Luther nu geleefd had, zou hij volop twitteren en selfies rondsturen

Tanja Kootte, conservator Museum Catharijneconvent

Prachtig en illustratief is het boekje met daarin naast elkaar afgebeeld Jezus op een ezeltje en de zelfingenomen paus hoog te paard. Door de tegenstelling zo duidelijk te laten zien, wist Luther, met hulp van Cranach, zijn boodschap te verspreiden.

Ook in de kunst kwam de katholieke kerk met een antwoord. Fraai is het schilderij van het schip waarin de gekruisigde Jezus aan de mast hangt. Allerlei ketters, onder wie Luther en Calvijn, liggen in het water en bestoken het schip. Het tij viel echter niet meer te keren.

Luther, icoon van 500 jaar Reformatie, Museum Catharijneconvent, 22 september tot en met 28 januari 2018.

Volledig scherm
Jezus en de overspelige vrouw, afbeelding van Lucas Cranach. © Museum Catharijneconvent
Volledig scherm
Titelpagina van de Lutherbijbel van Adolph Visscher. © Museum Catharijneconvent

In samenwerking met indebuurt Utrecht

Utrecht