Volledig scherm
© Aernout Smit, 1683

Het schip dat Zuid-Afrika voor eeuwig veranderde

Was het VOC-schip de Haarlem niet voor de kust van Zuid-Afrika vergaan, dan was het land misschien nooit gekoloniseerd en een mix van blank en zwart geworden. Archeoloog Bruno Werz is het wrak op het spoor.

Volledig scherm
Bruno Werz © Privéfoto

Je zou de Nederlander Bruno Werz een moderne Indiana Jones kunnen noemen. Maar waar filmheld Indiana vooral op het land naar oude schatten zocht, richt Werz zich op de zee. Zijn specialiteit: het opgraven van oude schepen, bijvoorbeeld uit de tijd van de Verenigde Oost-Indische Compagnie. In de jaren 90 haalde hij al twee VOC-wrakken boven water: de Waddinxveen en de Oosterland.

Het project waar Werz nu zijn tanden in heeft gezet, is het vinden van het VOC-schip de Haarlem. Tijdens een wandeling beklimt hij een zachte duin van de Tafelbaai, vlakbij Kaapstad, zodat hij vrij zicht heeft over zee. Normaal gesproken kijk je hier zo naar de Tafelberg en Robbeneiland, maar het grauwe weer belet dat. ,,Daar", wijst hij in de verte, ,,moet het wrak ongeveer liggen. Een meter of vijf onder het zand."

De Haarlem vertrok in 1647 vanuit Batavia, in het huidige Indonesië, naar Amsterdam, vertelt Werz. Op het meest zuidwestelijke puntje van het Afrikaanse continent sloeg het noodlot toe. Het schip raakte aan lager wal en de bemanning verliet met knikkende knieën het schip. Hoe zouden de Afrikanen een groep van 62 onbekende blanken verwelkomen?

Zeelieden

Quote

De kaart uit het Nationaal Archief is mijn schatkaart. De puzzel paste.

Bruno Werz

Snel bleek dat de zeelieden weinig te vrezen hadden van de Afrikanen. De Nederlanders bouwden een kamp, waar zij uiteindelijk een jaar verbleven, totdat zij opgepikt werden door een terugkerende VOC-vloot.

Terug in Amsterdam brachten zij verslag uit bij hun werkgever. De VOC was op dat moment namelijk op zoek naar een verversingsstation in Afrika, waar schepen op weg naar 'de Oost' vers voedsel en drinkwater aan boord konden nemen. De Haarlem-bemanning schreef over de vruchtbare grond, de aanwezigheid van voldoende schoon water en de vriendelijke houding van de lokale bevolking: een perfecte plek voor een verversingsstation.

Goede omstandigheden
,,Het is dus niet toevallig dat de VOC-koopman Jan van Riebeeck vier jaar later op dezelfde plek terugkwam", zegt Werz. ,,De omstandigheden waren er gewoon goed." De post die Van Riebeeck stichtte, groeide uit tot het huidige Kaapstad, en later tot Zuid-Afrika.

Volgens Werz zou de vondst van de Haarlem daarom van symbolische waarde zijn voor Zuid-Afrika. Daar is Martijn Manders het mee eens. Manders is maritiem archeoloog en hoofd van het Maritiem Programma bij de Nederlandse Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Hij heeft het onderzoeksvoorstel van Werz gelezen, en zegt dat de archeoloog 'een hoop aanwijzingen gevonden heeft die een goede basis geven om op zoek te gaan'. Het is wel aan de verschillende autoriteiten om een opgraving goed te keuren, zegt hij. ,,Of hij het schip ook vindt, dat weet je nooit."

Steeds meer aanwijzingen

Quote

Zuid-Afri­ka zoals we het nu kennen, met donkere en blanke mensen, had zonder de Haarlem misschien wel nooit bestaan.

Bruno Werz

Werz doet al sinds de jaren 80 onderzoek naar de Haarlem. Beetje bij beetje verzamelde hij meer aanwijzingen voor de locatie. Hij las de journaals van de Haarlem-bemanning, maar ook die van Jan van Riebeeck, de stichter van de Nederlandse Kaapkolonie.

Hij deed bodemonderzoek, waaruit bleek dat er grote voorwerpen onder het strand liggen. Uiteindelijk stuitte de archeoloog op een kaart in het Nationaal Archief in Den Haag, waar de locatie van De Haarlem simpelweg staat aangegeven. ,,Die noem ik mijn schatkaart", zegt Werz. ,,De puzzelstukjes vielen in elkaar."

Graafwerk

Quote

Het is natuurlijk een emotioneel beladen schip, omdat hiermee de kolonisa­tie van Zuid-Afri­ka in gang is gezet.

Bruno Werz

Na jaren van archiefonderzoek hoopt de archeoloog nu bedrijven aan zich te binden om het graafwerk, dat uiterlijk volgend jaar zou moeten beginnen, mogelijk te maken. Voor verder bodemonderzoek krijgt Werz hulp van de universiteit van Witwatersrand in Johannesburg. Ook kreeg hij een brief van de burgemeester van Haarlem, die hem succes wenste.

Mocht het Werz lukken om het schip bloot te leggen, dan zal dat een hoop discussies doen oplaaien in Zuid-Afrika. Verschillende kranten schreven al over de zoektocht van de Nederlandse archeoloog. ,,Het is natuurlijk een emotioneel beladen schip", zegt Martijn Manders van de Nederlandse Rijksdienst, ,,omdat hiermee de kolonisatie van Zuid-Afrika in gang is gezet. Maar juist door te zoeken en misschien ooit het schip te vinden, kan die discussie worden gevoerd. Juist dat is de rol die erfgoed moet spelen."

Werz woont sinds de jaren 80 in Zuid-Afrika en kent de sentimenten heel goed. ,,De Afrikaners, zoals de afstammelingen van de Europeanen heten, zien de komst van Jan van Riebeeck graag als een Goddelijke voorzienigheid. Alsof hij er als donderslag bij heldere hemel opeens was. Maar zonder het ongeluk van de Haarlem was zijn komst misschien wel uitgebleven. Zuid-Afrika was dan misschien wel nooit gekoloniseerd. En het land zoals we het nu kennen, met blanke en donkere mensen, had dan misschien wel nooit bestaan."