'Meisje met de parel draagt helemaal geen parel'

Het is de topattractie van het Mauritshuis in Den Haag: Het Meisje met de parel. Dagelijks staan er mensen in de rij om een blik te werpen op het wereldberoemde schilderij van Johannes Vermeer. Maar, wat blijkt nu? ,,Ze draagt helemaal geen parel. De naam van het schilderij is een vergissing geweest", zegt hoogleraar theoretische sterrenkunde Vincent Icke.

Volledig scherm
© AFP

De wetenschapper van de Universiteit van Leiden, die ook beeldend kunstenaar is, beseft dat zijn ontdekking een aansprekende is. Wat de Mona Lisa voor het Louvre is, is het Meisje met de parel (vermoedelijk gemaakt in 1665-'67) voor het Mauritshuis. En nu zegt hij: ,,De mensen van het Mauritshuis hebben een vergissing gemaakt toen ze het schilderij deze naam gaven." Icke wordt platgebeld door media die het naadje van de kous willen weten.

Volledig scherm
Vincent Icke © Universiteit Leiden
Quote

dat kan helemaal geen parel zijn. Die glans, die weerkaatsing van het licht, de vorm van het sieraad

Vincent Icke
Volledig scherm
© ANP

'Kan geen parel zijn'
Icke vertelt hoe hij voor de zomer samen met zijn vrouw op uitnodiging het Mauritshuis bezocht. Het Haagse museum was lang gesloten geweest wegens een verbouwing en ging bijna weer open voor het grote publiek. Het Meisje met de parel was als topstuk ingezet in de promotie van de heropening.

,,Ik kende het schilderij, maar had het heel lang niet gezien", vertelt de sterrenkundige. ,,Toen we er met de conservator van het museum langsliepen, dacht ik: dat kan helemaal geen parel zijn. Die glans, die weerkaatsing van het licht, de vorm van het sieraad."

Icke nam snel wat foto's en besloot, terug in Leiden, nader onderzoek naar het sieraad te doen. ,,Het hield me bezig. En daarnaast vond ik het gewoon leuk om wat proefjes te doen."

Daarin combineerde hij de beide disciplines waarin hij werkzaam is. ,,Als wetenschapper bestudeer ik hoe het licht zich tussen sterren beweegt. Ik ben beeldend kunstenaar en mijn vader was kunstenaar. Ik weet dus ook hoe je reflecties schildert."

Volledig scherm
Icke deed een proef met reflecterende bolletjes. Links het kerstboomballetje. Rechts het piepschuimbolletje. Het witte papier eronder moet de witte kraag van Vermeer's meisje voorstellen. © Vincent Icke
Quote

Het is zo groot, als het een parel zou zijn, was het onbetaalbaar geweest

Nogmaals Icke
Volledig scherm
Het Meisje met de parel. Inzetje: de oorbel van Icke's collega © ANP, Vincent Icke

Bolletje en balletje
Hij ging aan de slag met een computercode over hoe licht weerkaatst op verschillende oppervlakten. Ook liet hij licht schijnen op een piepschuimbolletje en een kerstboomballetje om zo de beide uitersten van reflectie te kunnen bekijken. Beide moesten het sieraad van Vermeers meisje voorstellen. Onder de twee voorwerpen hield hij een stukje wit papier dat de kraag van het meisje moest voorstellen.

Icke kwam tot de conclusie dat het oorsieraad van Vermeers meisje geen parel kan zijn. Een parel heeft laagjes calciet over zich, dat zorgt voor een doffe, specifieke parelachtige glans als het licht erop schijnt. De weerkaatsingen van het geschilderde sieraad zijn te fel. Ook zijn er weerspiegelingen van de huid van het meisje en de kraag van haar kleding te zien, iets wat bij een parel niet het geval zou zijn.

Een toevallig langslopende collega bevestigde uiteindelijk zijn vermoedens. ,,Ik besprak mijn bevindingen met anderen bij een koffieautomaat, toen zij langsliep. Ze had een zilverachtig sieraad in haar oor, dat me deed denken aan de oorbel op het schilderij. Ik nam er snel een foto van en legde dat naast de door Vermeer geschilderde oorbel. De weerkaatsingen op beide sieraden leken op elkaar. Het kon geen parel zijn."

Quote

Een Amerikaanse auteur schreef een bestseller over het schilderij. Het is verfilmd. De vergissing die is gemaakt, is niet meer terug te draaien

Nogmaals Icke
Volledig scherm
© ANP
Volledig scherm
De Nachtwacht in het Rijksmuseum © anp

'Tin of glas'
Icke denkt dat het sieraad van verzilverd of gepolijst tin zou kunnen zijn, of iets van gelakt of beschilderd glas. ,,Het is zo groot, als het een parel zou zijn, was het onbetaalbaar geweest."

De wetenschapper publiceerde zijn onderzoek in de decembernummers van het Nederlands Tijdschrift voor Natuurkunde en van New Scientist.  Daarvoor legde hij zijn bevindingen nog voor aan de conservator van het Mauritshuis en vroeg hem ook hoe het schilderij aan zijn naam was gekomen. ,,De conservator was eerst niet zo happig om erover door te praten", aldus Icke. ,,Het was ook niet precies duidelijk hoe de naam van het schilderij tot stand was gekomen. Het zou eerst 'Meisje met tulband' hebben geheten voordat ze het vanaf 1995 Meisje met de parel gingen noemen."

'Net als De Nachtwacht'
Icke werd ook verteld dat het Mauritshuis niets met de uitkomsten van zijn onderzoek gaat doen. ,,Het is ook niet meer te veranderen. Een Amerikaanse auteur (Tracy Chevalier, red.) schreef al een bestseller over het schilderij. Het is verfilmd. De vergissing die is gemaakt, is niet meer terug te draaien."

De sterrenkundige maakt een vergelijking met De Nachtwacht van Rembrandt. ,,Het was helemaal geen nacht toen dat schilderij werd gemaakt. Het was dag. Bovendien heet het werk eigenlijk De compagnie van kapitein Frans Banninck Cocq en luitenant Willem van Ruytenburgh, maar niemand weet dat. Voor het publiek is het De Nachtwacht. Dat gaan ze niet meer veranderen."

  1. Vastgebonden en geëlektrocuteerd: 'homotherapie' nog steeds toegepast in China

    Vastgebonden en geëlek­tro­cu­teerd: 'homotherapie' nog steeds toegepast in China

    Human Rights Watch (HRW) roept de Chinese overheid op tot het verbieden van conversietherapie voor homoseksuelen. Volgens de mensenrechtenorganisatie bieden ziekenhuizen dergelijke 'behandelingen', die patiënten moeten 'genezen' van hun geaardheid, nog steeds aan. In een nieuw rapport publiceert HRW de getuigenissen van zeventien mensen die de omstreden, vaak gruwelijke therapie in China moesten ondergaan.