Volledig scherm
De Eindhovense wethouder Jan van der Meer (GroenLinks) is in Nederland een politieke pionier op het gebied van woningwarmte. © Gemeente Eindhoven

Van het gas af? ‘Doe bewoners aanbod dat ze niet kunnen weigeren’

INTERVIEWAlle Nederlandse huizen moeten over dertig jaar van het gas zijn afgekoppeld. Gemeenten hebben de regie in dat megaproject gekregen. Jan van der Meer loopt al jaren voor de troepen uit met verduurzaming van huizen als wethouder in Nijmegen, daarna als warmteregisseur in de Metropoolregio Amsterdam en nu is hij namens GroenLinks wethouder in de stad die prat gaat op z’n innovatieve vermogen: Eindhoven. ,,We moeten inwoners gewoon een aanbod doen dat ze niet kunnen weigeren.”

Quote

In zaaltjes met VVD’ers spreek ik liever over een premie of bonus, want die houden niet van het woord subsidie

Jan van der Meer, Wethouder duurzaamheid Eindhoven

Hij staat bekend om z’n aanstekelijke lach en bevlogen pleidooien om de stad, of eigenlijk gewoon het land, in razend tempo milieuvriendelijker en duurzamer te maken. Omdat hij vol zit met ideeën, werd hij in Nijmegen wel eens gekscherend Jannetje Plannetje genoemd, een naam waar hij van heeft geleerd dat hij zich wat meer moet focussen op een paar hoofddoelen.

Nu is dat vooral: wijken afkoppelen van het gas. Een gigantisch karwei, schetst hij nog maar eens: ,,Eindhoven heeft 100.000 woningen en honderd buurten. We moeten twee buurten per jaar aanwijzen en hebben uitgerekend dat we vijf tot acht jaar per buurt nodig hebben om ze aan een andere warmtevoorziening te hebben geholpen. We moeten overal de grond in voor de netten en dat wil je niet tegelijkertijd.”

Gaat het lukken?
,,Het moet en volgens mij kan het ook. In 2021 behoren alle gemeentes een transitievisie warmte te hebben, waarin staat beschreven hoe we het gasnetwerk willen vervangen en wanneer. In Eindhoven zijn daar vier fulltime ambtenaren mee bezig. Ik ben jaloers op gemeenten die een groter team hebben, maar heb ook medelijden met kleinere dorpen waar een ambtenaar het soms in z’n eentje naast andere werkzaamheden moet doen. Nu gaat dat misschien nog, maar vanuit Den Haag moeten ze beseffen dat we straks in al die buurten bewoners moeten informeren, maatwerk advies moeten geven, afspraken moeten maken met corporaties, netbeheerder en energiebedrijven. Dat is zo veel werk, daar hebben we grotere teams voor nodig én geld.”

Hoe ziet u dat voor zich? Gaat een ambtenaar daadwerkelijk alle deuren langs om te vertellen hoe mensen hun huis moeten aanpassen?
,,In 2021 weten we welke buurten we eerst gaan aanpakken en welke pas na 2030. Inwoners van wijken die voorop lopen hebben nu al een brief in de bus gekregen met uitnodigingen voor informatieavonden. Er zijn teams met inwoners geformeerd die meedenken over welke techniek het beste werkt voor die specifieke wijk. Ook wordt een inschatting gemaakt van hoeveel geld er nodig is. Dat zijn de eerste stappen.”

Hoeveel subsidie is er nodig?
,,Momenteel is er zo’n 150 miljoen euro vrijgemaakt om de eerste bestaande wijken in Nederland te laten omschakelen op duurzame energie. Eindhoven heeft daarvan 4,6 miljoen gekregen voor de wijk ’t Ven – gaat om 500 woningen. Met dat geld kunnen we het onrendabele gedeelte van de investering bij particulieren subsidiëren. In zaaltjes met VVD’ers spreek ik liever over een premie of bonus, want die houden niet van het woord subsidie. In het begin zal het duur zijn, maar na verloop van tijd leren we hoe het moet, profiteren we van betere technieken, van schaalvergroting en wordt het goedkoper. 

Tekst loopt door onder foto.

Volledig scherm
Koning Willem-Alexander op bezoek bij de BioWarmteCentrale De Purmer. De centrale van Stadsverwarming Purmerend (SVP) wordt gestookt op houtsnippers, en voorziet 25.000 mensen voor 80% van groene warmte. © ANP
Quote

We hebben nog geen middelen om af te dwingen dat mensen hun woning duurzaam verwarmen, maar dat gaat waarschijn­lijk ooit wel komen

,,Ondertussen gaat de gasprijs omhoog en zal je na een jaar of tien langzaam vanzelf op het punt komen dat het ook financieel aantrekkelijk wordt om je huis aardgasvrij te maken. Ik ben verder voor een gebouwgebonden lening voor het gedeelte van de investering die je terugverdient door de energiekosten die je bespaart. Dus met de lening voor het rendabel gedeelte en een subsidie voor het onrendabel deel kost het de mensen niks om hun huis te verduurzamen. Waarom zouden ze dan nog tegen zijn?”

Er worden nog steeds genoeg argumenten tegen gebruikt. U wordt dan klimaatdrammer genoemd. Wat nou als mensen echt niet willen? 
Met een lach: ,,Dan komt de wethouder langs! Nee, zo zal het niet gaan. We hebben nog geen middelen om het af te dwingen, maar dat gaat waarschijnlijk ooit wel komen. Dan wordt het te duur om gasnetten te vervangen voor een steeds kleiner aantal woningen die dat nog nodig hebben. Tot die tijd is het een kwestie van overtuigen. We moeten inwoners gewoon een aanbod doen dat ze niet kunnen weigeren. We kunnen zeggen: als je nu meedoet, krijg je subsidie. Straks als je dan alsnog op een alternatief wil overstappen, moet je het zelf doen.

Als gemeente willen we de overstappers graag ontzorgen: in Eindhoven gaat een consortium van bedrijven bewoners helpen met de aanpassingen in hun huis. Dit consortium regelt de werkzaamheden, zoals isolatie en aanleg van de warmtepomp, maar ook de financiering. De bewoners betalen vervolgens een maandelijks abonnement op deze service, die net zo hoog is als de vermeden energiekosten. Het is vergelijkbaar met een telefoonabonnement.”

Quote

Eigenlijk moet ik Forum voor Democratie ook dankbaar zijn, want de zaaltjes waarin ik moet uitleggen wat we gaan doen zitten voller dan ooit

Voelt u genoeg urgentie bij inwoners, corporaties en pandjesbazen zodat deze plannen ook allemaal van de grond gaan komen?
,,Wat ik merk is dat we een paar jaar geleden nog hard moesten werken om aandacht te trekken voor de warmtetransitie. Nu is het er doorgekomen en opgenomen in beleidsstukken. Vervolgens krijgen we een tegenbeweging van mensen die zeggen: het gaat allemaal te snel. Dan worden er argumenten aangereikt om niets te hoeven doen – van onder andere Forum voor Democratie en De Telegraaf

Ik zie dat als een kleine terugslag. Allemaal leuk en aardig wat ze zeggen, maar het klimaat wacht niet. Eigenlijk moet ik ze ook dankbaar zijn, want de zaaltjes waarin ik moet uitleggen wat we gaan doen zitten voller dan ooit. En dan kan ik vertellen dat we dertig jaar de tijd hebben. In dertig jaar moeten alle woningen wel een keer worden opgeknapt en moeten gasnetten vervangen worden. Je kunt dus beter maar zo snel mogelijk meedoen, want dan word je nog in de watten gelegd ook.”

Zijn warmtenetten en warmtepompen wel de meest ideale manieren om een huis te verwarmen?
,,Ik zie dat de eerste wijken die met geld van het ministerie worden aangepakt, inclusief ’t Ven in Eindhoven, allemaal op een warmtenet worden aangesloten en daar is een reden voor: het is op dit moment veruit de meest goedkope en efficiënte manier om huizen duurzaam te verwarmen. We zijn al bij de derde generatie warmtenetten beland en het warmteverlies is gering. In Denemarken is 60 procent van de woningen aangesloten op een warmtenet en volgens het ministerie zal uiteindelijk 25 tot 50 procent van de woningen in Nederland op die manier worden verwarmd. Er wordt nog zo weinig gebruik gemaakt van de warmte die fabrieken uitstoten. Dat is zonde!”

,,De warmtepomp is geschikt voor vergaand geïsoleerde woningen. Hij haalt warmte uit de bodem, oppervlaktewater of lucht en wordt elektrisch aangedreven. Samen met isolatiemaatregelen is een warmtepomp nog een redelijk dure optie. Ik bekijk ook de alternatieven, maar veel daarvan is nog toekomstmuziek. Dat is wat mij stoort in het nationale debat: natuurlijk zijn er in de toekomst andere bronnen en technieken die idealer zijn. Maar dat mag niet verlammend werken en dat doet het soms wel. Dan roept een professor van de Technische Universiteit in Eindhoven iets over waterstof en wil iedereen van mij horen wat ik daarvan vind en of we daar dan niet beter op kunnen wachten. Dus dan organiseer ik een symposium over waterstof en wat blijkt: ook daar zitten nog heel veel haken en ogen aan. Ik zeg wel eens: het ideale van de toekomst is de vijand van het goede wat je nu kunt doen. Elke keer weer een reden om niet nu de schouders eronder te zetten en met elkaar ervoor te zorgen dat die CO2-uitstoot omlaag gaat. Dáár is het om te doen. Dat is de afspraak die we in Parijs hebben gemaakt, dat staat in de Nederlandse klimaatwet. Laten we ons daar dan op focussen met de technieken die hun kracht al hebben bewezen.”

Profiel Jan van der Meer

1988 – 1989: Hogeschool Arnhem, propedeuse maatschappelijk werk/sociaal cultureel werk.
1989 – 1995: Faculteit der beleidswetenschappen Radboud Universiteit Nijmegen. Specialisatie politicologie.
1993 – 2001: Diverse functies waaronder projectleider autovrije dag van Milieudefensie, pr-medewerker vereniging Das&Boom, wetenschappelijk medewerker Eerste Kamer, fractiemedewerker Nijmeegse gemeenteraad.
2001 – 2005: Hoofd voorlichting en communicatie GroenLinks op het landelijk bureau van GroenLinks.
2006 – 2014: Wethouder gemeente Nijmegen: ruimtelijke ontwikkeling Waalsprong, wonen, klimaat en energie, groen en water (2010-2014), mobiliteit, milieu, groen (2006-2010). Betrokken bij oprichting warmtenet afvalcentrale.
2015 – 2018: Adviseur van het bureau Over Morgen. onder andere warmteregisseur voor de Metropoolregio Amsterdam en de regio Arnhem-Nijmegen
2018 – nu: Wethouder gemeente Eindhoven: duurzaamheid en openbare ruimte